«NAVODIRUL AMSOL» ASARINING JANR VA STRUKTURAVIY MOHIYATI: BAYOZ VA AMSOL JANRLARI SINTEZIGA OID MANBASHUNOSLIK TADQIQOTI
DOI:
https://doi.org/10.67227/qyavgk89Kalit so‘zlar:
Mirak Muhammad Toshkandiy, Navodirul amsol, bayoz, paremiologiya, mikrostruktura, germenevtika, janrlar sintezi, zullisunayn (ikki tillilik), legitimlashtirish, manbashunoslik.Abstrak
Mazkur maqola Movarounnahr va Usmonli ilmiy muhitining noyob adabiy yodgorligi — Mirak Muhammad Toshkandiy qalamiga mansub XVII asr yodgorligi “Navodirul amsol” asarini konseptual tadqiq etishga bag‘ishlangan. Asarni shunchaki forscha-turkcha maqollar lug‘ati sifatida ko‘rish haqidagi an’anaviy tasavvurlardan chekingan holda, ushbu tadqiqotda matn bayoz (antologiya) va amsol (maqol) janrlari sinkretizmiga asoslangan tarkibiy va germenevtik arxitektura durdonasi sifatida tahlil qilinadi. Tadqiqot natijasida muallif tomonidan izchil qo‘llangan [Maqol → Sharh → Shohid bayt] ko‘rinishidagi murakkab mikrostrukturaviy triada modeli aniqlandi. Maqolada 43 nafar mumtoz shoir ijodidan olingan poetik iqtiboslarning xalq hikmatlarini yuksak adabiy va falsafiy diskurs darajasiga ko‘tarishdagi legitimlashtiruvchi vazifasiga alohida e’tibor qaratiladi. Shuningdek, Xuroson, Badaxshon, Samarqand va Toshkent hududlariga xos lingvistik variantlarning asarga kiritilishi uning madaniy vositachilik va lingvistik simbioz (zullisunaynlik) jarayonidagi o‘rnini ochib beradi. Matnning narrativ pragmatikasi va germenevtik teranligini o‘rganish orqali Toshkandiy shunchaki to‘plovchi emas, balki XVII asr Islom Sharqidagi og‘zaki an’ana va adabiy kanon o‘rtasida ko‘prik o‘rnatgan zabardast matn arxitektori ekani haqida xulosa qilinadi.
Yuklashlar
Havolalar
1. Tāshkandī M. M. Navādir al-Amthāl [qo‘lyozma]. Istanbul: Süleymaniye Manuscript Library, Aşir Efendi Collection, MS № 438/8, 1611.
2. Tāshkandī M. M. Navādir al-Amthāl [qo‘lyozma]. Paris: Bibliothèque nationale de France, MS Turc 3 (Bulac), XVII asr.
3. Flügel G. Die arabischen, persischen und türkischen Handschriften der k.k. Hofbibliothek zu Wien. Wien: K.K. Hof- und Staatsdruckerei, 1865.
4. Alalı A. Muhammed Mîrek Et-Taşkendî’nin Hayatı ve “Ucâletü’l-Beyân fî Şerhi’l-Mîzân” Adlı Eseri İncelemesi. İstanbul: Sonçağ Akademi, 2023.
5. Kahraman B., Öz Y. (eds.). Mîrek Muhammed-i Taşkendî: Şehrî ve Gülî. Ankara: Akçağ Yayınları, 2012.
6. Yerdemir Ş. Hâlis İbrâhîm Efendi ve Mecmaʻu’l-Emsâl’i // Nüsha: Şarkiyat Araştırmaları Dergisi. 2022. № 54.
7. Yılmaz O. Hasan Şu’ûrî Efendi ve Ferheng-i Şu’ûrî. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
8. Gadamer H.-G. Truth and Method / trans. by J. Weinsheimer, D. G. Marshall. London: Bloomsbury Academic, 2013.
9. Genette G. Palimpsestes: La littérature au second degré. Paris: Éditions du Seuil, 1982.
10. Sirojiddinov Sh., Umarova S. O‘zbek matnshunosligi qirralari. Toshkent: Akademnashr, 2015.
11. Habibullayev A. Adabiy manbashunoslik va matnshunoslik: qisqacha kurs. Toshkent: Toshkent davlat sharqshunoslik instituti, 2000.
