“SHAYBONIYNOMA” ASARIDAGI TOPONIMLAR XUSUSIDA
DOI:
https://doi.org/10.67227/ttyt1n42Kalit so‘zlar:
nom, so‘z, atama, toponim, mikrotoponim, etnotoponim, antroponim, imlo, yozuv, til xususiyatlari.Abstrak
Mazkur maqolada oʻzbek tilshunosligi muammolariga, xususan, tarixiy asarlarda toponimlarning berilishi masalalariga alohida e’tibor qaratiladi. Tadqiqotning maqsadi tarixiy asarlarda, xususan, Muhammad Solihning “Shayboniynoma” asarida toponimlar tilining xususiyatlari va imlo muammolari tahlil qilish asosida toponimlarning oʻziga xos xususiyatlarini tadqiq etishdan iborat. Tadqiqotda quyidagi ilmiy tahlil metodlaridan foydalanilgan: lingvistik tavsiflash, sistem, statistik, kontekstual tahlil usullari. Tadqiqot mavzusiga doir ilmiy adabiyotlarni tahlil qilishda lingvistik tahlil usulidan foydalanilgan. Tadqiqot natijalari quyidagi ilmiy va amaliy xulosa va tavsiyalarni ishlab chiqish imkonini berdi: “Shayboniynoma” asaridagi toponimlarni tahlil qilish, imlo bilan bog‘liq muammolarni tartibga solishga va to‘g‘ri yozishga yordam beradi. Xususan, oʻzbek tilshunosligida tarixiy va hozirgi toponimlar oʻrtasidagi aloqadorlik masalalari, tarixiy toponimlarning oʻziga xos xususiyatlari kabi masalalar oʻz dolzarbligiga ega; oʻzbek tili toponimikasida tarixiy toponimlarning oʻrin egallashi, aks etishi quyidagi usullarda namoyon boʻldi: oʻzbek tili xalqning kundalik hayotida muhim oʻrin egallashi, oʻzbek tilining taraqqiy etishi bilan toponimlarning fonetik o‘zgarishi yozuvlarda aks etishi va ommaviy tus olishi. Muhammad Solihning “Shayboniynoma” asaridagi tarixiy toponimlar maqolaning illyustirativ materiali sifatida xizmat qilgan.
Yuklashlar
Havolalar
1. Boʻriyeva X. A. Tarixiy toponimlarning tasniflanishiga doir (Toshkent shahri misolida) // “Oʻzbek tilshunosligi XXI asrda” nomshunos olim professor Toʻra Nafasov tavalludining 70 yilligiga bagʻishlangan ilmiy-nazariy anjuman materiallari. – Qarshi, 2008. – B. 35–37.
2. Дадабаев Х. Общественно-политическая и социально-экономическая терминология в тюркоязычных письменных памятниках XI–XIV вв. – Ташкент: Ёзувчи, 1991. – 186 с.
3. Ermatov I. Terminologiya tizimida gipero-giponimik va ekvonimik munosabatlar (tilshunoslik terminlari misolida): Filol. fan. dokt. ... diss. avtoref. – Toshkent, 2022. – 67 b.
4. Hojiyev A. Termin tanlash mezonlari. Axborot. 11–12-chiqaruv. – Toshkent: Fan, 1996. – 45 b.
5. Ibrohimov S. Fargʻona shevalarining kasb-hunar leksikasi. II–III. – Toshkent: Fan, 1959. – 456 b.
6. Isaqova Z. Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois” asaridagi ijtimoiy-siyosiy leksika: Filol. fanlari nomzodi ... diss. avtoref. – Toshkent, 2010. – 24 b.
7. Jalilova N. R. Badiiy matndagi qon-qarindoshlik terminlarining tipologik va struktural-grammatik tavsifi: Filol. fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD) ... diss. avtoref. – Toshkent, 2017. – 44 b.
8. Jamoliddinova D. Badiiy matnda terminlarning lingvopoetik va lingvokulturologik xususiyatlari: Filol. fan. dokt. ... diss. avtoref. – Toshkent, 2021. – 54 b.
9. Qadirbekova D. X. Inglizcha-oʻzbekcha axborot-kommunikatsiya texnologiyalari terminologiyasi va uning leksikografik xususiyatlari: Filol. fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD) ... diss. avtoref. – Toshkent, 2017. – 44 b.
10. Muhammad Solih. “Shayboniynoma”. Nashrga tayyorlovchi va soʻzboshi muallifi filologiya fanlari doktori, professor Ergashali Shodiyev. – Toshkent: Gʻafur Gʻulom, 1989. – 336 b.
11. Nazarov K., Enazarov T. Joy nomlarini yigʻish soʻroqligi. – Toshkent, 1995. – B. 21–24.
12. Нурматова С. Х. Истоки формирования и функционирование астроавиакосмической терминологии в лексике английского, русского и узбекского языков: Автореф. дисс. ... канд. филол. наук. – Ташкент, 2000. – 24 с.
13. Oxunov N. Toponimlar va ularning nomlanish xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 1989. – B. 18.
14. Радлов В. В. Опыт словаря тюркских наречий. – СПб. – Т. I. – С. 138.
15. Садыкова И. Х. Принципы составления англо-русско-узбекского учебного словаря юридических терминов: Дисс. ... канд. филол. наук. – Ташкент, 1998. – 174 с.
16. Turdibekov M. Shimoliy Tojikiston toponimlarining tarixiy-lingvistik xususiyatlari: Filol. fan. dokt. (DSc) diss. avtoref. – Toshkent, 2022. – B. 5.
17. Uzoqov Yo., Aliyev A. Namangan toponimikasidan // Oʻzbek tili va adabiyoti masalalari. – Toshkent: Fan, 1968. – B. 90.
18. Xolmonova Z., Rahimova Z. Badiiy matnda terminlarning oʻxshatish sifatida qoʻllanishi (T. Malikning “Saodat saroyining kaliti” asari misolida) // Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры. – 2023. – Vol. 3. – No. 1 (Part 1). – B. 147–150.
19. Xolmanova Z. “Shayboniyxon” dostoni leksikasi (Poʻlkan shoir varianti asosida): Filol. fanlari nomzodi ... diss. avtoref. – Toshkent, 1998. – 24 b.
20. Xasanov A. Sadriddin Ayniy “Sudxoʻrning oʻlimi” povesti terminlarining tarkibiy-mazmuniy tahlili: Filol. fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD) diss. avtoref. – Samarqand, 2023. – 52 b.
21. Yodgorov H. Oʻzbek tili harbiy terminologiyasining sinxronik tadqiqi: Filol. fanlari nomzodi ... diss. avtoref. – Toshkent, 1996. – 26 b.
22. Oʻzbekiston joy nomlarining izohli lugʻati / tuzuvchilar R. Y. Xudoyberganov [va boshq.]. – Toshkent: Donishmand ziyosi, 2022. – 624 b.
23. Oʻzbekiston joy nomlarining izohli lugʻati. Ikki jildli. 1-jild. – Toshkent: Gʻafur Gʻulom, 2024. – 460 b.
24. Oʻzbekiston joy nomlarining izohli lugʻati. Ikki jildli. 2-jild. – Toshkent: Gʻafur Gʻulom, 2024. – 432 b.
25. Шамсиддинов Х. Термины в художественной речи: Автореф. дисс. ... канд. филол. наук. – Ташкент, 1984. – 18 с.
