O‘ZBEK TILIDAGI INGLIZ VA RUS TILLARIDAN O‘ZLASHGAN IQTISODIY TERMINLARNING LEKSIK-SEMANTIK XUSUSIYATLARI

Mualliflar

DOI:

https://doi.org/10.67227/9a2n3949

Kalit so‘zlar:

iqtisodiy terminologiya, leksik o‘zlashma, semantik moslashuv, ingliz tilidan o‘zlashmalar, rus tilidan o‘zlashmalar, o‘zbek tili, kalka, semantik torayish, til aloqalari, terminografiya.

Abstrak

O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tishi va jahon iqtisodiy tizimiga integratsiyalashuvi o‘zbek tiliga, asosan, ikki donor til — rus va ingliz tillaridan iqtisodiy terminlarning faol kirib kelishiga sabab bo‘ldi. Mazkur maqolada ushbu o‘zlashma iqtisodiy terminlarning o‘zbek tiliga moslashuvi jarayonidagi leksik-semantik xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqot lug‘atlar, ixtisoslashtirilgan darsliklar, normativ-huquqiy hujjatlar hamda zamonaviy iqtisodiy ommaviy axborot vositalari asosida shakllantirilgan qariyb 450 ta iqtisodiy termin korpusiga tayangan holda olib borildi. Termin ma’nolarining o‘zlashuv jarayonidagi o‘zgarishlarini aniqlash uchun tavsifiy-qiyosiy, komponent tahlili hamda definitsion-kontekstual tahlil metodlaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra iqtisodiy terminlarning to‘rtta asosiy manba qatlami — ingliz tilidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zlashmalar, rus tili vositasida kirgan internatsionalizmlar, rus tilidan bevosita o‘zlashmalar hamda milliy til vositalari asosida yaratilgan kalkalar ajratib ko‘rsatildi. Shuningdek, semantik moslashuvning beshta asosiy mexanizmi — ma’noning to‘liq ko‘chirilishi, semantik torayish, semantik kengayish, semantik siljish va kalkalash aniqlangan. Tadqiqotda milliy, rus va inglizcha nomlar o‘rtasidagi sinonimik dublet va tripletlarning uslubiy hamda funksional qayta taqsimlanishi, shuningdek, ko‘p kanalli o‘zlashuv natijasida yuzaga keladigan polisemiya va omonimiya hodisalari alohida tahlil qilinadi. Natijalar iqtisodiy terminlarning o‘zbek tiliga kirib kelishi oddiy nominativ ko‘chirish emas, balki donor tilning kirib kelish vaqti, funksional uslubi hamda qabul qiluvchi tilning so‘z yasash imkoniyatlari bilan belgilanadigan tizimli semantik qayta tashkil etish jarayoni ekanligini ko‘rsatadi.

Yuklashlar

Yuklab olish maʼlumotlari hali mavjud emas.

Havolalar

1. Haugen E. The Analysis of Linguistic Borrowing // Language. – 1950. – Vol. 26. – No. 2. – P. 210–231.

2. Weinreich U. Languages in Contact: Findings and Problems. – New York: Linguistic Circle of New York, 1953. – 148 p.

3. Sapir E. Language: An Introduction to the Study of Speech. – New York: Harcourt, Brace, 1921. – 258 p.

4. Bloomfield L. Language. – New York: Henry Holt, 1933. – 564 p.

5. Myers-Scotton C. Contact Linguistics: Bilingual Encounters and Grammatical Outcomes. – Oxford: Oxford University Press, 2002. – 356 p.

6. Winford D. An Introduction to Contact Linguistics. – Oxford: Blackwell, 2003. – 416 p.

7. Matras Y. Language Contact. – Cambridge: Cambridge University Press, 2009. – 366 p.

8. Abdullaeva Ch. S. Russian–Uzbek Parallels in Modern Economic Terminology: Cand. Philol. Sci. Diss. – Tashkent, 2000. [In Russian].

9. Akhmedov O. S. Linguistic Analysis and Translation Problems of Tax and Customs Terms in English and Uzbek: Doct. Philol. Sci. (DSc) Diss. – Tashkent, 2016.

10. Akhmedov O. Diachronic Study of Tax and Customs Terms in the Uzbek Language // Foreign Languages in Uzbekistan. – 2018. – No. 2 (21). – P. 56–63.

11. Abdullaeva Sh. N. The Use of Financial-Economic Terms in the Sphere of Treasury (on the Material of the Uzbek, English and Russian Languages) // RUDN Journal of Language Studies, Semiotics and Semantics. – 2017. – Vol. 8. – No. 4. – P. 920–929.

12. Kadirbekova D. Kh. English–Uzbek Terminology of Information Communications and Their Lexicographic Features: PhD Diss. – Tashkent, 2017.

13. Khamidova D. M. Lexico-Typological Reflection of English Economic Terms in the Uzbek Language // Texas Journal of Multidisciplinary Studies. – 2022. – Vol. 5. – P. 94–97.

14. Ergashev T. Uzbek–English–Russian Dictionary of Economic Terms. – Tashkent.

15. Bekmurodovna D. Y., Azizbek S. How Market Reforms Are Changing the Lexical Structure of the Uzbek Language // Spanish Journal of Innovation and Integrity. – 2026. – Vol. 54. – P. 7–11.

16. O‘zbek tilining izohli lug‘ati: 5 jildda. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006–2008.

17. Kreindler I. Multilingualism in the Successor States of the Soviet Union // Annual Review of Applied Linguistics. – 1997. – Vol. 17. – P. 91–112.

18. Landau J. M., Kellner-Heinkele B. Politics of Language in the Ex-Soviet Muslim States. – Ann Arbor: University of Michigan Press, 2001. – 260 p.

19. Crystal D. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. 6th ed. – Oxford: Blackwell, 2008. – 560 p.

20. Cabré M. T. Terminology: Theory, Methods and Applications. – Amsterdam; Philadelphia: John Benjamins, 1999. – 248 p.

21. Sager J. C. A Practical Course in Terminology Processing. – Amsterdam; Philadelphia: John Benjamins, 1990. – 254 p.

Yuklab olishlar

Nashr qilingan

2026-08-03

Qanday havola qilish kerak

O‘ZBEK TILIDAGI INGLIZ VA RUS TILLARIDAN O‘ZLASHGAN IQTISODIY TERMINLARNING LEKSIK-SEMANTIK XUSUSIYATLARI. (2026). Ijtimoiy-Gumanitar Sohada Ilmiy-Innovatsion Tadqiqotlar, 3(8), 13-18. https://doi.org/10.67227/9a2n3949