INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA YO‘NALISH HARAKATI FE’LLARINING SEMANTIK VA KOGNITIV MODELLARI: QIYOSIY TIPOLOGIK TADQIQOT
DOI:
https://doi.org/10.67227/xqpv1k11Kalit so‘zlar:
yo‘nalma harakat fe’llari, semantik tipologiya, harakat hodisalari, kognitiv tilshunoslik, ingliz tili, o‘zbek tili.Abstrak
Yo‘nalma harakat insonning makon haqidagi tajribasini konseptuallashtirish va uni til vositasida ifodalashning asosiy sohalaridan biridir. Mazkur tadqiqot ingliz va o‘zbek tillaridagi yo‘nalma harakat fe’llarining semantik tipologiyasini o‘rganib, yo‘l (trajektoriya), harakat usuli, yo‘nalish va deyktik nuqtayi nazar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni tahlil qiladi. Tadqiqotda badiiy matnlar, og‘zaki nutq namunalari hamda leksikografik manbalar asosida makon bo‘ylab yaqinlashish, uzoqlashish, yuqoriga ko‘tarilish, pastga tushish, ichkariga kirish, tashqariga chiqish va kesib o‘tish kabi harakat turlariga oid semantik qonuniyatlar aniqlangan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, har ikki til umumiy kognitiv asosga ega bo‘lsa-da, ular leksik tafsilot darajasi, morfosintaktik ifodalanishi va konseptual tashkil etilishi jihatidan sezilarli farqlanadi. Ingliz tilida yo‘nalish ko‘pincha harakat usulini bildiruvchi fe’llar va satellit birliklar orqali ifodalansa, o‘zbek tilida yo‘nalish ma’nosi ko‘pincha fe’l morfologiyasi hamda kontekstual semantik vositalar yordamida yuzaga chiqadi. Tadqiqot turli til tizimlarida harakat konseptlarining kognitiv asosda qanday tashkil etilishini yoritish orqali qiyosiy lingvistik tipologiyaga muhim hissa qo‘shadi.
Yuklashlar
Havolalar
1. Croft W. *Typology and Universals*. 2nd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2002. – 368 p. – URL: https://www.cambridge.org/core/books/typology-and-universals/D09986F35C708113378BD1B76073E258 (murojaat sanasi: 11.08.2026).
2. Levin B. *English Verb Classes and Alternations: A Preliminary Investigation*. – Chicago: University of Chicago Press, 1993. – 366 p. – URL: https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3684144.html (murojaat sanasi: 11.08.2026).
3. Slobin D. I. The Many Ways to Search for a Frog: Linguistic Typology and the Expression of Motion Events // *Relating Events in Narrative. Vol. 2: Typological and Contextual Perspectives* / ed. by S. Strömqvist, L. Verhoeven. – Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 2004. – P. 219–257. – URL: https://verbisintagmatici.caissa.it/Slobin%202004%20-%20The%20many%20ways%20to%20search%20for%20a%20frog.pdf (murojaat sanasi: 11.08.2026).
4. Talmy L. *Toward a Cognitive Semantics. Vol. 1: Concept Structuring Systems*. – Cambridge, MA: MIT Press, 2000. – URL: https://mitpress.mit.edu/9780262700962/toward-a-cognitive-semantics-volume-1/ (murojaat sanasi: 11.08.2026).
5. Talmy L. *Toward a Cognitive Semantics. Vol. 2: Typology and Process in Concept Structuring*. – Cambridge, MA: MIT Press, 2000. – URL: https://mitpress.mit.edu/9780262700979/toward-a-cognitive-semantics-volume-2/ (murojaat sanasi: 11.08.2026).
6. Langacker R. W. *Cognitive Grammar: A Basic Introduction*. – Oxford; New York: Oxford University Press, 2008. – URL: https://academic.oup.com/book/10750 (murojaat sanasi: 11.08.2026).
7. Lakoff G., Johnson M. *Metaphors We Live By*. – Chicago: University of Chicago Press, 2003. – URL: https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/M/bo3637992.html (murojaat sanasi: 11.08.2026).
8. Evans V., Green M. *Cognitive Linguistics: An Introduction*. – Mahwah, NJ; London: Lawrence Erlbaum Associates, 2006. – URL: https://www.routledge.com/Cognitive-Linguistics-An-Introduction/Evans-Green/p/book/9780805860146 (murojaat sanasi: 11.08.2026).
9. Fillmore C. J. Scenes-and-Frames Semantics // *Linguistic Structures Processing* / ed. by A. Zampolli. – Amsterdam: North-Holland Publishing Company, 1977. – P. 55–82. – URL: https://mpipsyl.disco.mpg.de/Record/MPIPL_cat.PL0019957/DetailsIndex (murojaat sanasi: 11.08.2026).
10. Jackendoff R. *Foundations of Language: Brain, Meaning, Grammar, Evolution*. – Oxford: Oxford University Press, 2002. – 477 p. – URL: https://academic.oup.com/book/32834 (murojaat sanasi: 11.08.2026).
11. Bo‘ronov J. *Ingliz va o‘zbek tillari qiyosiy grammatikasi*. – Toshkent: O‘qituvchi, 1973. – 284 b.
12. Буранов Дж. *Сравнительная типология английского и тюркских языков*. – Москва: Высшая школа, 1983. – 267 с.