O‘ZBEK QAHRAMONLIK EPOSIDA AYOL OBRAZINING IJTIMOIYLASHTIRUVCHI VA “AKS IDEAL” FUNKSIYALARI
DOI:
https://doi.org/10.67227/5jmha468Kalit so‘zlar:
qahramonlik eposi, ayol obrazi, sadoqatli yordamchi, maston obrazi, aks ideal, ijtimoiylashtirish, xalq pedagogikasi, axloqiy baho mezoni, tanqidiy ramkalash.Abstrak
Maqolada “Alpomish” va “Rustamxon” dostonlaridagi ijobiy ayol obrazlari hamda salbiy “maston” obrazlarining tarbiyaviy funksiyalari tahlil qilinadi. Tadqiqot obyekti sifatida Ximchaoyim, Qaldirg‘och, Tovka, jamoaviy qirq kaniz obrazi, shuningdek, Momagul maston va Surxayil maston obrazlari olingan. Tadqiqotda sadoqatli yordamchi ayol obrazlarining yetakchi vazifasi ijtimoiylashtiruvchi funksiya ekanligi asoslanadi: ular axloqiy tajribani oila doirasidan tashqaridagi munosabatlarga — xizmat, jamoat boshqaruvi, savdodagi halollik, millatlararo muomala va jamoaviy hamdardlik sohalariga ko‘chiradi. Salbiy maston obrazlari esa “aks ideal” vazifasini bajarib, tuhmat, hasad, o‘ch, zo‘ravonlik va riyoni tanib olish mumkin bo‘lgan qiyofalarda namoyon etadi. Ijobiy va salbiy obrazlarning qutblanishi xalq pedagogikasining axloqiy baholash mexanizmi sifatida talqin qilinadi. Maqolada, shuningdek, materialning axloqiy chegaralari qayd etilib, tobelik munosabatlari sharoitida shakllangan sadoqat namunalarini zamonaviy tarbiyaga bevosita ko‘chirish emas, balki ularni tanqidiy jihatdan ramkalash zarurligi asoslanadi. Tadqiqot natijalari jadval shaklida umumlashtirilgan.
Yuklashlar
Havolalar
1. Alpomish: o‘zbek xalq qahramonlik dostoni / aytuvchi Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li; yozib oluvchi M. Zarifov; nashrga tayyorlovchilar H. Zarif, T. Mirzayev. – Toshkent: Sharq, 1998. – 398 b. – URL: Open Library — Alpomish, 1998.
2. Rustamxon: doston / aytuvchi Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li; yozib oluvchi va nashrga tayyorlovchi H. Zarifov; to‘ldirib, qayta nashrga tayyorlovchilar J. Eshonqul, S. Fidokor. – Toshkent: Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2007. – 136 b. – (Xalq dostonlari). – URL: Rustamxon — 2007-yilgi nashr PDF.
3. Forobiy Abu Nasr. Fozil odamlar shahri. – Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1993. – ISBN 5-86484-075-0. – URL: DTPI elektron kutubxonasi — Fozil odamlar shahri.
4. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. – 160 b. – URL: Bibliografik tasdiq — Turkiy guliston yoxud axloq.
5. Волков Г. Н. Этнопедагогика: учебник для студентов средних и высших педагогических учебных заведений. – Москва: Издательский центр «Академия», 1999. – 168 с. – URL: Pedlib — Волков Г. Н. Этнопедагогика.
6. Жирмунский В. М. Народный героический эпос: сравнительно-исторические очерки. – Москва; Ленинград: Гослитиздат, Ленинградское отделение, 1962. – 435 с. – URL: НЭБ — Народный героический эпос.
7. Жирмунский В. М., Зарифов Х. Т. Узбекский народный героический эпос. – Москва: Гослитиздат, 1947. – 520 с., 3 л. портр. – URL: Российская государственная библиотека.
8. Jumaniyozov B. O‘zbek xalq eposida yalmog‘iz obrazi: filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati. – Toshkent, 1996.
9. Jo‘rayev M. O‘zbek xalq ertaklarida “sehrli” raqamlar. – Toshkent: Fan, 1991. – URL: Asarning bibliografik tasdig‘i.
10. Мелетинский Е. М. Герой волшебной сказки: происхождение образа. – Москва: Издательство восточной литературы, 1958. – 264 с. – URL: НЭБ — Герой волшебной сказки.
11. Mirzayev T. “Alpomish” dostonining o‘zbek variantlari. – Toshkent: Fan, 1968. – 170 b. – URL: Monografiya haqidagi ilmiy bibliografik ma’lumot.
12. Musurmonova O. Ma’naviy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1996. – 192 b. – URL: ZiyoNET manbasidagi bibliografik qayd.
13. Пропп В. Я. Морфология сказки. – Ленинград: Academia, 1928. – 151, [1] с. – (Вопросы поэтики; вып. XII). – URL: Российская государственная библиотека — Морфология сказки.
14. Ушинский К. Д. О народности в общественном воспитании // Собрание сочинений: в 11 т. – Москва; Ленинград: Издательство Академии педагогических наук РСФСР, 1948. – Т. 2. – С. 69–166. – URL: Bibliografik tasdiq — Ушинский К. Д..
15. O‘zbek folklorining epik janrlari // O‘zbek xalq ijodi bo‘yicha tadqiqotlar. – 7-kitob. – Toshkent: Fan, 1981. – 432 b. – URL: Nashrning bibliografik tasdig‘i.
16. Eshonqul J. Folklor: obraz va talqin. – Qarshi: Nasaf, 1999. – URL: Asar haqidagi bibliografik tasdiq.
