QORAQALPOQ AYOL ISMLARIDA AVLODIY ALMASHUV VA NOMINATSION BARQARORLIK 1981–2010-YILLAR MISOLIDA
DOI:
https://doi.org/10.67227/x2403746Kalit so‘zlar:
qoraqalpoq antroponimiyasi, ayol ismlari, chastota, avlodiy dinamika, nominatsiya, hududiy tafovut, barqaror yadro, FHDYO.Abstrak
Maqolada 1981–2010-yillarga oid fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari qaydlari asosida qoraqalpoq ayol ismlarining avlodiy chastota dinamikasi o‘rganiladi. Tadqiqotning maqsadi faol ismlar yadrosidagi almashuvni aniqlash, barqaror va davriy nominatsion modellarni farqlash hamda umumrespublika reytingini hududiy tarqalish bilan qiyoslashdan iborat. Empirik bazaga 1981–1990-yillardagi 39 901 ta va 1991–2000-yillardagi 48 632 ta yozuv, shuningdek, 2001–2010-yillarning chastota jadvallari hamda Nukus shahri va tumanlar bo‘yicha ma’lumotlar kiritildi. Tavsifiy, qiyosiy-tarixiy, statistik va komponent tahlili usullari qo‘llanildi. Natijalar 1980-yillarda Nargiza, 1990-yillarda Juldiz, 2000-yillarda esa Shaxnoza ismi yetakchi mavqega chiqqanini ko‘rsatdi. Nargiza va Dilfuza uch davr davomida faol qatlamda saqlanib, barqaror yadro modelini namoyon etdi. Juldiz va Sevara o‘rta chastota qatlamidan faol yadroga ko‘tarildi, Nilufar va Maftuna esa yangi yetakchi shakllar sifatida ajralib chiqdi. Gul komponentli shakllarning nisbiy pasayishi go‘zallik va tabiat semantikasining yo‘qolganini anglatmaydi, chunki mazkur mazmun Nilufar kabi boshqa leksik shakllarda davom etgan. Hududiy natijalar umumiy reyting bir hududdagi yuqori ko‘rsatkich emas, balki bir necha hududda takrorlangan tanlov bilan shakllanishini ko‘rsatadi. Tadqiqot nomlar dinamikasini faqat etimologiya bilan izohlash yetarli emasligini, chastota, davr, hudud va avlod ko‘rsatkichlarini birgalikda baholash zarurligini ham ilmiy jihatdan ishonchli tarzda aniq dalillaydi. Xulosa qilinishicha, qoraqalpoq ayol ismlari fondidagi yangilanish tarixiy uzilish emas, ismlarning faol, o‘rta va periferik chastota qatlamlari o‘rtasidagi izchil harakatidir.
Yuklashlar
Havolalar
1. Сайымбетов О. Т. Қарақалпақ тилиндеги меншикли адам атлары. – Нөкис: Билим, 2000. – 72 б.
URL: Manba mavjudligini tasdiqlovchi ilmiy sahifa
2. Пахратдинов Қ., Ержанова Д. Қарақалпақ адам атларының түсиндирме сөзлиги. – Нөкис: Qaraqalpaqstan, 2022. – 108 б. – ISBN 978-9943-8609-2-6. URL: Qoraqalpoq davlat universiteti elektron kutubxonasi
3. Никонов В. А. Имя и общество. – Москва: Наука, 1974. – 278 с.URL: Национальная электронная библиотека (НЭБ)
4. Суперанская А. В. Общая теория имени собственного. – 3-е изд., испр. – Москва: URSS, 2009. – 365 с. – ISBN 978-5-397-00138-0.URL: Российская государственная библиотека
5. Бондалетов В. Д. Динамика личных имён в XX веке // Личные имена в прошлом, настоящем, будущем: проблемы антропонимики / отв. ред. В. А. Никонов. – Москва: Наука, 1970. – С. 91–105.
URL: Российская государственная библиотека — сборник
6. Влахова-Ангелова М. Актуальные тенденции при выборе болгарами личных имён: исследование имён новорождённых в Софийской области // Вопросы ономастики. – 2017. – Т. 14, № 3. – С. 52–71.
DOI: 10.15826/vopr_onom.2017.14.3.022. URL: Вопросы ономастики — rasmiy sahifa
7. Баскаков Н. А. Элемент гүл «роза, цветок» в составе каракалпакских женских имён // Ономастика Средней Азии / отв. ред. В. А. Никонов, А. М. Решетов. – Москва: Наука, 1978. – С. 138–143.
URL: Национальная электронная библиотека — Ономастика Средней Азии
8. Arzımova A. Qaraqalpaq menshikli adam atlarında sanlıqlardıń qollanılıw ózgesheligi // Modern Science and Research. – 2023. – B. 92–94.URL: Modern Science and Research — maqola sahifasi
DOI URL: 10.5281/zenodo.10001990
9. Tajigalieva N. New Names in the Karakalpak Anthroponomical System // International Journal of Science and Technology. – 2025. – Vol. 2, Issue 13. – P. 22–25.DOI: 10.70728/tech.v02.i13.005.
URL: International Journal of Science and Technology — maqola sahifasi
DOI URL: 10.70728/tech.v02.i13.005
10. Daniyarova Z. Z. Linguoculturological Analysis of Memorable Antroponyms in Karakalpak Folklore // International Journal of Literature and Languages. – 2024. – Vol. 4, No. 3. – P. 57–62.
DOI: 10.37547/ijll/Volume04Issue03-09.URL: International Journal of Literature and Languages — maqola sahifasi
DOI URL: 10.37547/ijll/Volume04Issue03-09
