INSON VA TARIX: A. YOQUBOVNING “ULUG‘BEK XAZINASI” ROMANIDA GEOSIYOSIY LARZALAR VA ODDIY INSONLAR TAQDIRI

Abstrak

Maqola Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi” tarixiy romanida tarixiy voqealar va inson taqdirlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tadqiq etishga bag‘ishlangan. Tadqiqotning dolzarbligi tarixiy nasrni nafaqat o‘tmishni qayta tiklash nuqtayi nazaridan, balki siyosiy ziddiyatlarning shaxs va jamiyatga ta’sirini badiiy anglash jihatidan ham o‘rganish zarurati bilan belgilanadi. Asosiy e’tibor siyosiy va diniy qarama-qarshiliklar qahramonlarning hayotiy tanlovini belgilaydigan, odatiy turmush tarzini izdan chiqaradigan hamda shaxsni madaniy va ilmiy merosni saqlash uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga undaydigan tarixiy burilish sharoitidagi inson muammosiga qaratilgan. Roman personajlari tizimiga, avvalo, Mirzo Ulug‘bek, Ali Qushchi, Qalandar Qarnoqiy va Xurshidabonu obrazlariga alohida e’tibor qaratiladi. Ali Qushchi obrazi orqali o‘zaro bog‘langan ikki syujet chizig‘i — hukmdor tarixi va to‘qima qahramonlar taqdiri — o‘rtasidagi munosabat ko‘rib chiqiladi. Tahlilning asosiy vositalaridan biri sifatida M. M. Baxtinning xronotop kategoriyasidan foydalaniladi. Samarqand makoni, Ulug‘bek rasadxonasi, saroy binolari, shahar ko‘chalari, yerosti makonlari va yo‘llar nafaqat syujet, balki mazmuniy jihatdan ham muhim ahamiyat kasb etishi ko‘rsatiladi. Romanda tarixiy fojia muayyan inson taqdirlari orqali ochib berilishi, Ulug‘bekning ilmiy merosi esa madaniy xotira va kelajak oldidagi ma’naviy mas’uliyat ramziga aylanishi haqidagi xulosaga kelinadi.