YANGI O'ZBEKISTONDA IJTIMOIY HAMKORLIK VA MUROSA POZITSIYASINING INSTITUTSIONAL ASOSLARI: KONSTITUTSIYAVIY VA AKSIOLOGIK TAHLIL
DOI:
https://doi.org/10.67227/rejhm071Kalit so‘zlar:
ijtimoiy davlat prinsipi, mahalla instituti, murosa pozitsiyasi, qadriyatlar plyuralizmi, aksiologik asos, milliy xavfsizlik, konstitutsiyaviy asos, Yangi O‘zbekiston.Abstrak
Ushbu maqola Yangi O‘zbekistonda ijtimoiy hamkorlik va murosa pozitsiyasining institutsional asoslarini “ijtimoiy davlat” prinsipi, mahalla instituti hamda aksiologik-falsafiy tahlil nuqtai nazaridan o‘rganishga bag‘ishlangan. Birinchi yo‘nalishda “ijtimoiy davlat” tushunchasining L. Shteyn konsepsiyasidan T. H. Marshallning fuqarolik nazariyasigacha bo‘lgan tarixiy-falsafiy genezisi ko‘rib chiqilib, G. Esping-Andersen tipologiyasi asosida liberal, korporativistik va sotsial-demokratik modellar qiyoslanadi. Tadqiqotda Yangi O‘zbekistonda shakllanayotgan modelning konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari tahlil qilinib, 2023-yilda yangi tahrirda qabul qilingan Konstitutsiyaning 1-moddasida O‘zbekiston ilk bor rasman ijtimoiy davlat sifatida belgilanganiga e’tibor qaratiladi. Ikkinchi yo‘nalishda mahalla instituti milliy xavfsizlikni mustahkamlashning tarkibiy mexanizmi sifatida tahlil qilinadi. Mahalla doirasidagi yarashtirish mexanizmining yaqinlik, davomiylik va norasmiy ta’sir tamoyillari murosa pozitsiyasini amalda ro‘yobga chiqaruvchi institutsional vositalar sifatida talqin etiladi. Uchinchi yo‘nalishda murosa pozitsiyasining aksiologik asoslari I. Berlinning qadriyatlar plyuralizmi, M. Walzerning “qalin va yupqa” axloq konsepsiyasi hamda Abu Rayhon Beruniyning empirik-qiyosiy metodi bilan uyg‘unlikda tahlil qilinadi. Ushbu sintez milliy va umuminsoniy qadriyatlar o‘rtasidagi “qatlamli uyg‘unlik” modelini shakllantiradi. Modelda murosaning chegaralari ham belgilanadi: “qalin” qatlamda milliy an’ana va urf-odatlar, “yupqa” qatlamda esa inson qadr-qimmati va asosiy huquqlar ustuvor ahamiyat kasb etadi. Maqolada ijtimoiy hamkorlik va murosa mexanizmlarining milliy xavfsizlikni ta’minlashdagi funksional ahamiyati asoslab beriladi.
Yuklashlar
Havolalar
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (yangi tahrirda). 2023-yil 30-apreldagi umumxalq referendumida qabul qilingan. – Toshkent, 2023. – URL: https://constitution.uz/oz (Конституция Узбекистана)
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60-son “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/5841063 (LEX.UZ)
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi PF–158-son “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/6600413 (LEX.UZ)
4. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2013-yil 7-oktabrdagi 274-son “Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. 3-ilova: Fuqarolar yig‘inining yarashtirish komissiyasi to‘g‘risidagi Namunaviy nizom // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/acts/-2248961 (LEX.UZ)
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 21-dekabrdagi PF–209-son “Mahalla institutining jamiyatdagi rolini tubdan oshirish va uning aholi muammolarini hal etishda birinchi bo‘g‘in sifatida ishlashini ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/uz/docs/-6705763 (LEX.UZ)
6. Mahalla – inson qadri ulug‘lanadigan qadriyatlar maskani // O‘zbekiston Milliy axborot agentligi (O‘zA). – 2026-yil 20-yanvar. – URL: https://uza.uz/uz/posts/mahalla-inson-qadri-uluglanadigan-qadriyatlar-maskani_808935 (UZA.uz)
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga Murojaatnomasi. – 2025-yil 26-dekabr // O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti. – URL: https://president.uz/oz/lists/view/8834 (Президент Ўзбекистон)
8. Mirziyoyev Sh. M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – 464 b. – ISBN 978-9943-6992-3-6. – URL: https://akbt.uzdxa.uz/uz/books/1739 (Akbt)
9. O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 5-iyuldagi O‘RQ–699-son “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi Qonuni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/-5491534 (LEX.UZ)
10. Yakubov Sh. U. O‘zbekiston Respublikasida jamoat birlashmalari: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Toshkent davlat yuridik universiteti, 2021. – 105 b. – URL: https://www.researchgate.net/publication/365615636 (ResearchGate)
11. Acemoglu D., Johnson S. Power and Progress: Our Thousand-Year Struggle Over Technology and Prosperity. – New York: PublicAffairs, 2023. – 560 p. – URL: https://www.hachettebookgroup.com/titles/daron-acemoglu/power-and-progress/9781541702554/ (Hachette Book Group)
12. Levitsky S., Ziblatt D. Tyranny of the Minority: Why American Democracy Reached the Breaking Point. – New York: Crown, 2023. – 384 p. – URL: https://www.penguinrandomhouse.com/books/706046/tyranny-of-the-minority-by-steven-levitsky-and-daniel-ziblatt/ (PenguinRandomhouse.com)
13. International Labour Organization. World Employment and Social Outlook: Trends 2022. – Geneva: International Labour Organization, 2022. – 124 p. – DOI: 10.54394/DSPL5113. – URL: https://www.ilo.org/publications/flagship-reports/world-employment-and-social-outlook-trends-2022 (Исследовательский Портал)
14. World Bank. Poverty and Shared Prosperity 2022: Correcting Course. – Washington, DC: World Bank, 2022. – 264 p. – DOI: 10.1596/978-1-4648-1893-6. – URL: https://www.worldbank.org/en/publication/poverty-and-shared-prosperity (World Bank)
15. OECD. Government at a Glance 2021. – Paris: OECD Publishing, 2021. – 280 p. – DOI: 10.1787/1c258f55-en. – URL: https://www.oecd.org/en/publications/government-at-a-glance-2021_1c258f55-en.html (OECD)
16. European Commission. The European Pillar of Social Rights Action Plan. – Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2021. – DOI: 10.2767/89. – URL: https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/70a2bffe-9041-11eb-b85c-01aa75ed71a1/language-en (Publications Office of the EU)
17. Fraser N. Cannibal Capitalism: How Our System Is Devouring Democracy, Care, and the Planet — and What We Can Do About It. – London: Verso, 2022. – 208 p. – URL: https://www.versobooks.com/products/2685-cannibal-capitalism (Penguin Random House Retail)
18. Gray J. The New Leviathans: Thoughts After Liberalism. – New York: Farrar, Straus and Giroux, 2023. – 192 p. – URL: https://us.macmillan.com/books/9780374609733/thenewleviathans/ (Macmillan Publishers)
19. Runciman D. Confronting Leviathan: A History of Ideas. – London: Profile Books, 2021. – 288 p. – URL: https://profilebooks.com/work/confronting-leviathan/ (Profile Books)
