INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA YOG‘IN NOMLARINING KONSEPTUAL-METAFORIK TALQINI: RAIN/YOMG‘IR, SNOW/QOR VA HAIL/DO‘L MISOLIDA

Mualliflar

DOI:

https://doi.org/10.67227/g4brvc20

Kalit so‘zlar:

meteorologik leksika, yog‘in, yomg‘ir, qor, do‘l, rain, snow, hail, konseptual metafora, kognitiv tilshunoslik, lingvomadaniyat, frazeologiya.

Abstrak

Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi yog‘in nomlari — rain/yomg‘ir, snow/qor va hail/do‘l — kognitiv tilshunoslik, konseptual metafora nazariyasi hamda lingvomadaniy yondashuv asosida qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqot uchun Z. Li tomonidan taklif etilgan meteorologik metaforalarni tabiiy, ijtimoiy va psixologik maqsad domenlariga ajratish modeli metodologik asos sifatida qabul qilindi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi birliklar literal meteorologik ma’no, ko‘chma ma’no, frazeologik faollik, baholash semantikasi va madaniy assotsiatsiyalar jihatidan tahlil qilindi. Tahlil yomg‘ir konsepti har ikki tilda qiyinchilik, ko‘plik va holat o‘zgarishi kabi ma’nolarni faollashtirishini, o‘zbek tilida esa uning hayotbaxshlik, baraka va ijtimoiy farovonlik bilan aloqasi kuchliroq ekanini ko‘rsatadi. Qor konsepti oq rang, poklik va tozalik obrazlari bilan mushtarak bo‘lsa-da, ingliz tilida snowed under singari “ish yukining bosimi” metaforasi nisbatan yuqori frazeologik darajada grammatiklashgan. Do‘l/hail konsepti esa zarba, shiddat va zich oqim xususiyatlari sababli “ketma-ket hujum/ta’sir” manba domeni sifatida faol bo‘lib, ingliz tilidagi a hail of bullets kabi konstruksiyalarda barqarorlashgan; o‘zbek tilida esa do‘l ko‘proq o‘xshatish va mualliflik metaforasi sifatida namoyon bo‘ladi. Natijalar meteorologik hodisalarning tabiiy xususiyatlari universal metaforik asos yaratishini, madaniy-tarixiy tajriba esa metaforalarning frazeologiklashuv darajasi va baholash yo‘nalishini belgilashini ko‘rsatadi.

Yuklashlar

Yuklab olish maʼlumotlari hali mavjud emas.

Havolalar

1. Li Z. Conceptual Metaphors of “风 (Wind)” and “雨 (Rain)” in English and Chinese Idioms: A Corpus-Based Comparative Study // International Journal of Languages, Literature and Linguistics. – 2024. – Vol. 10, No. 3. – P. 314–318. – DOI: 10.18178/IJLLL.2024.10.3.533

2. Ashurova N. R. Ingliz va o‘zbek tillarida ob-havo hodisalari leksikasining semantik va struktur tipologiyasi // The Journal of Economics and Pedagogy. – 2026. – Vol. 1, No. 2. – P. 38–44. – Manba

3. Normuradova G. M. Source and Target Domains of Conceptual Metaphor in English and Uzbek Phraseology: A Comparative Cognitive Analysis // The Lingua Spectrum. – 2026. – Vol. 8, No. 1. – P. 76–81. – DOI: 10.5281/zenodo.22301275

4. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980. – University of Chicago Press

5. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti. O‘zbek tilining ta’limiy korpusi: “Yomg‘ir” lug‘at maqolasi. – 2026. – O‘zbek tilining ta’limiy korpusi

6. World Meteorological Organization. Rain // International Cloud Atlas. – 2017. – International Cloud Atlas

7. Cambridge Dictionary. Snow // Cambridge Dictionary. – Cambridge University Press. – Cambridge Dictionary

8. Mirzayev T., Musoqulov A., Sarimsoqov B. (tuzuvchilar). O‘zbek xalq maqollari / mas’ul muharrir Sh. Turdimov. – Toshkent: Sharq, 2005. – 512 b. – Elektron manba

9. Cambridge Dictionary. Come Rain or Shine // Cambridge Dictionary. – Cambridge University Press. – Cambridge Dictionary

10. Cambridge Dictionary. Rain on Someone’s Parade // Cambridge Dictionary. – Cambridge University Press. – Cambridge Dictionary

11. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti. O‘zbek tilining ta’limiy korpusi: “Qutulmoq” lug‘at maqolasi. – 2026. – O‘zbek tilining ta’limiy korpusi

12. Mahmudov N., Xudoyberganova D. O‘zbek tili o‘xshatishlarining izohli lug‘ati. – Toshkent: Ma’naviyat, 2013. – 320 b. – Manba

13. Cambridge Dictionary. Be Snowed Under (with Something) // Cambridge Dictionary. – Cambridge University Press. – Cambridge Dictionary

14. Gutiérrez Pérez R. Teaching Conceptual Metaphors to EFL Learners in the European Space of Higher Education // European Journal of Applied Linguistics. – 2017. – Vol. 5, No. 1. – P. 87–114. – DOI: 10.1515/eujal-2015-0036

15. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti. O‘zbek tilining ta’limiy korpusi: “Qutulmoq” lug‘at maqolasi. – 2026. – O‘zbek tilining ta’limiy korpusi

16. Merriam-Webster. Hail // Merriam-Webster.com Dictionary. – Merriam-Webster Dictionary

17. Cambridge Dictionary. A Hail of Something // Cambridge Dictionary. – Cambridge University Press. – Cambridge Dictionary

18. Ibarretxe-Antuñano I. The Relationship Between Conceptual Metaphor and Culture // Intercultural Pragmatics. – 2013. – Vol. 10, No. 2. – P. 315–339. – DOI: 10.1515/ip-2013-0014

Yuklab olishlar

Nashr qilingan

2026-09-04

Qanday havola qilish kerak

INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA YOG‘IN NOMLARINING KONSEPTUAL-METAFORIK TALQINI: RAIN/YOMG‘IR, SNOW/QOR VA HAIL/DO‘L MISOLIDA. (2026). Ijtimoiy-Gumanitar Sohada Ilmiy-Innovatsion Tadqiqotlar, 3(9), 166-170. https://doi.org/10.67227/g4brvc20