YOSHLARDA KITOBXONLIKNI SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH IMKONIYATLARI
DOI:
https://doi.org/10.67227/qy12s227Kalit so‘zlar:
kitobxonlik, o‘qish motivatsiyasi, qiziqish, ichki motivatsiya, psixologik mexanizm, avtonomiya, kompetentlik, o‘zini o‘zi boshqarish, metakognitsiya, o‘qishga jalb etilganlik.Abstrak
Ushbu maqolada shaxsda kitobxonlikka qiziqishni shakllantirish va uni barqaror o‘qish ehtiyojiga aylantirishning psixologik mexanizmlari nazariy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqotning maqsadi kitobxonlik motivatsiyasini rivojlantirishda ichki motivatsiya, qiziqish, avtonomiya, kompetentlik hissi, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, emotsional munosabat va metakognitiv o‘zini boshqarish mexanizmlarining o‘rnini aniqlash hamda ularni takomillashtirishning psixologik imkoniyatlarini tizimlashtirishdan iborat. Tadqiqot integrativ nazariy tahlil, qiyosiy tahlil, ilmiy manbalarni mazmuniy tahlil qilish va umumlashtirish usullariga asoslandi. Mahalliy psixologik-pedagogik adabiyotlar bilan bir qatorda o‘qish motivatsiyasi, o‘qishga jalb etilganlik, o‘zini o‘zi determinatsiya qilish, qiziqishning rivojlanishi va metakognitiv boshqaruvga oid xorijiy tadqiqotlar tahlil qilindi. Tahlil natijasida kitobxonlikka barqaror qiziqish bir martalik tashqi rag‘batdan ko‘ra qiziqishning uyg‘onishi, shaxsiy tanlov imkoniyati, muvaffaqiyat tajribasi, ijtimoiy-emotsional qo‘llab-quvvatlash va o‘qish faoliyatini mustaqil boshqarishning o‘zaro uyg‘unligiga bog‘liqligi asoslandi. Kitobxonlik motivatsiyasini rivojlantirishning “qiziqishni uyg‘otish – qiziqishni barqarorlashtirish – qadriyat sifatida ichkilashtirish – mustaqil kitobxonlik faoliyatiga o‘tish” bosqichlari ajratildi.
Yuklashlar
Havolalar
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Kitob mahsulotlarini nashr etish va tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ‘ib qilish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi to‘g‘risida: PQ-3271-son qaror. – 2017-yil 13-sentabr.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish va aholi o‘rtasida kitob o‘qishga qiziqishni oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida: PQ-9-son qaror. – 2026-yil 15-yanvar.
3. G‘oziyev E. G‘. Psixologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2011. – 352 b.
4. Xaydarov F. I., Xalilova N. I. Umumiy psixologiya: darslik. – Toshkent: TDPU, 2009.
5. Nishonova Z. T. Rivojlanish psixologiyasi. Pedagogik psixologiya. – Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2018. – 600 b.
6. Saidmuratova M. B. Bolalarda kitob o‘qishga qiziqishni shakllantirishning psixologik xususiyatlari : psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi. – Toshkent, 2023.
7. Chiniyeva S. A. O‘zbek oilalarida kitobxonlik vositasida o‘smirlar ma’naviyatini shakllantirish : pedagogika fanlari nomzodi dissertatsiyasi. – Toshkent, 2006.
8. Eshimbetov O. Tarbiya darslarida 5–7-sinf o‘quvchilarida kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish natijadorligi // Science and Society. – 2025. – Vol. 4, No. 2. – B. 68–70.
9. Ryan R. M., Deci E. L. Self-Determination Theory and the Facilitation of Intrinsic Motivation, Social Development, and Well-Being // American Psychologist. – 2000. – Vol. 55, No. 1. – P. 68–78. – DOI: 10.1037/0003-066X.55.1.68
10. Hidi S., Renninger K. A. The Four-Phase Model of Interest Development // Educational Psychologist. – 2006. – Vol. 41, No. 2. – P. 111–127. – DOI: 10.1207/s15326985ep4102_4
11. Guthrie J. T., Wigfield A. Engagement and Motivation in Reading // Handbook of Reading Research. Vol. III / ed. by M. L. Kamil, P. B. Mosenthal, P. D. Pearson, R. Barr. – Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 2000. – P. 403–422.
12. Guthrie J. T., Wigfield A., VonSecker C. Effects of Integrated Instruction on Motivation and Strategy Use in Reading // Journal of Educational Psychology. – 2000. – Vol. 92, No. 2. – P. 331–341. – DOI: 10.1037/0022-0663.92.2.331
13. Unrau N. J., Quirk M. Reading Motivation and Reading Engagement: Clarifying Commingled Conceptions // Reading Psychology. – 2014. – Vol. 35, No. 3. – P. 260–284. – DOI: 10.1080/02702711.2012.684426
14. Schiefele U., Schaffner E., Möller J., Wigfield A. Dimensions of Reading Motivation and Their Relation to Reading Behavior and Competence // Reading Research Quarterly. – 2012. – Vol. 47, No. 4. – P. 427–463. – DOI: 10.1002/RRQ.030
15. Mol S. E., Bus A. G. To Read or Not to Read: A Meta-Analysis of Print Exposure from Infancy to Early Adulthood // Psychological Bulletin. – 2011. – Vol. 137, No. 2. – P. 267–296. – DOI: 10.1037/a0021890
16. van der Sande L., van Steensel R., Fikrat-Wevers S., Arends L. R. Effectiveness of Interventions That Foster Reading Motivation: A Meta-Analysis // Educational Psychology Review. – 2023. – Vol. 35. – Article 21. – DOI: 10.1007/s10648-023-09719-3
17. Wigfield A., Gladstone J. R., Turci L. Beyond Cognition: Reading Motivation and Reading Comprehension // Child Development Perspectives. – 2016. – Vol. 10, No. 3. – P. 190–195. – DOI: 10.1111/cdep.12184
18. Paris S. G., Cross D. R., Lipson M. Y. Children’s Reading Strategies, Metacognition, and Motivation // Developmental Review. – 1986. – Vol. 6, No. 1. – P. 25–56. – DOI: 10.1016/0273-2297(86)90002-X
