INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA NUTQIY FAOLIYAT FE’LLARINING DERIVATSION VA SEMANTIK XUSUSIYATLARI: QIYOSIY TAHLIL
DOI:
https://doi.org/10.67227/rzyc2235Kalit so‘zlar:
nutq fe’llari, derivatsiya, derivatsion semantika, leksik-semantik maydon, nutq faoliyati, nutq paradigmasi, so‘z yasalishi, qiyosiy tilshunoslik, ingliz tili, o‘zbek tili.Abstrak
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi nutq fe’llarining derivatsion va semantik xususiyatlari qiyosiy-tipologik nuqtayi nazardan tadqiq etiladi. Tadqiqotning maqsadi asosiy derivatsion modellarni aniqlash hamda so‘z yasalish jarayonlarining nutq fe’llari semantik tuzilishi va ma’no ko‘lamiga ta’sirini yoritishdan iborat. Tahlilda tavsifiy, qiyosiy-tipologik, komponent tahlil va leksik-semantik maydon metodlaridan foydalaniladi. Agentivlik, kauzativlik, o‘zaro harakat, intensivlik, harakat usuli va kommunikativ maqsad kabi semantik xususiyatlarga alohida e’tibor qaratiladi. Natijalar derivatsiya har ikki tilda nutq fe’llari paradigmasining differensiatsiyasi va kengayishiga xizmat qilishini, biroq derivatsion va semantik modifikatsiya vositalari tillarning strukturaviy xususiyatlariga ko‘ra farqlanishini ko‘rsatadi. O‘zbek tilida derivatsiya asosan agglutinativ xususiyatga ega bo‘lsa, ingliz tilida affiksatsiya, konversiya va boshqa so‘z yasash usullari faol qo‘llanadi. Tadqiqot derivatsiyani nafaqat so‘z yasashning formal mexanizmi, balki nutq faoliyati leksik-semantik maydonidagi semantik munosabatlarni tashkil etuvchi muhim omil sifatida ham yoritadi.
Yuklashlar
Havolalar
1. Bauer L. Introducing Linguistic Morphology. – 2nd ed. – Edinburgh: Edinburgh University Press, 2003. – 384 p. – ISBN 978-0-7486-1705-0. – URL: https://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctvxcrdv8
2. Bauer L., Lieber R., Plag I. The Oxford Reference Guide to English Morphology. – Oxford: Oxford University Press, 2013. – DOI: 10.1093/acprof/9780198747062.001.0001. – URL: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198747062.001.0001
3. Hojiyev A. O‘zbek tili so‘z yasalishi tizimi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2007. – 168 b. – URL: https://www.scribd.com/document/1053272316/Azim-Hojiyev-O-Zbek-Tili-So-z-Yasalishi-Tizimi
4. Hojiyev A. O‘zbek tili morfologiyasi, morfemikasi va so‘z yasalishining nazariy masalalari. – Toshkent: Fan, 2010. – 256 b. – URL: https://arm.turonuniversity.uz/oz/site/view?id=2455
5. Lieber R. Morphology and Lexical Semantics. – Cambridge: Cambridge University Press, 2004. – DOI: 10.1017/CBO9780511486296. – URL: https://doi.org/10.1017/CBO9780511486296
6. Lyons J. Semantics. – Vols. 1–2. – Cambridge: Cambridge University Press, 1977. – URL: https://books.google.com/books?id=jQA6wVLCINUC
7. Nida E. A. Componential Analysis of Meaning: An Introduction to Semantic Structures. – The Hague: Mouton, 1975. – 272 p. – ISBN 978-90-279-3137-5. – URL: https://search.worldcat.org/title/1717878
8. Nurmonov A., Iskandarova Sh. Tilshunoslik nazariyasi. – Toshkent: Fan, 2008. – 176 b. – URL: https://tiu-edu.uz/media/books/2025/01/11/Tilshunoslik-nazariyasi.-Nosirjon-Uluqov.pdf
9. Plag I. Word-Formation in English. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003. – DOI: 10.1017/CBO9780511841323. – URL: https://doi.org/10.1017/CBO9780511841323
10. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. – Toshkent: Universitet, 2006. – 476 b. – URL: https://cspu.uz/hozirgi-adabiy-ozbek-tili
11. Saussure F. de. Cours de linguistique générale. – Paris: Payot, 1916. – URL: https://fr.wikisource.org/wiki/Cours_de_linguistique_g%C3%A9n%C3%A9rale
12. Sayfullayeva R. R., Mengliyev B. R., Boqiyeva G. H., Qurbonova M. M., Yunusova Z. K., Abuzalova M. K. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2009. – 416 b. – ISBN 978-9943-10-208-8. – URL: https://akbt.urdu.uz/uz/books/431
13. Trier J. Der deutsche Wortschatz im Sinnbezirk des Verstandes: Die Geschichte eines sprachlichen Feldes. Bd. 1: Von den Anfängen bis zum Beginn des 13. Jahrhunderts. – Heidelberg: Carl Winter, 1931. – 347 S. – URL: https://books.google.com/books?id=G8EqAAAAMAAJ