XORIJIY VA MILLIY AMALIYOTDA AUTIZM SPEKTRI BUZILISHLARI BO‘LGAN BOLALARGA ERTA ARALASHUV TIZIMI RIVOJLANISHINING TARIXIY-IJTIMOIY TENDENSIYALARI
DOI:
https://doi.org/10.67227/08bahs34Kalit so‘zlar:
autizm spektri buzilishlari, erta aralashuv, tarixiy-ijtimoiy tahlil, dalillarga asoslangan amaliyot, oilaga yo‘naltirilgan yondashuv, TEACCH, ESDM, NDBI, inklyuziv ta’lim, O‘zbekiston.Abstrak
Maqolada autizm spektri buzilishlari (ASB) bo‘lgan bolalarga erta aralashuv tizimining xorijiy va milliy amaliyotda shakllanishining tarixiy-ijtimoiy dinamikasi ko‘rib chiqiladi. Mazkur sohaning rivojlanishi alohida korreksion metodlarning almashinuvi bilan emas, balki bolaga yordam ko‘rsatish modelining klinik-defitsitar yondashuvdan oilaga yo‘naltirilgan, fanlararo va tabiiy muhitga asoslangan yondashuv tomon izchil transformatsiyalanishi bilan belgilanadi. Xorijiy dalillarga asoslangan modellar (ABA, TEACCH, NDBI, ESDM) hamda milliy klinik-psixologik an’analarni tahlil qilish asosida O‘zbekiston Respublikasida erta aralashuv milliy tizimini shakllantirishning asosiy muammolari aniqlandi: erta aniqlash mexanizmlarining yetarlicha o‘rganilmaganligi, psixologik-pedagogik yordam mazmunining ishlab chiqilmaganligi, maktabgacha ta’lim bilan uzviylik masalalari, malakali kadrlar yetishmasligi hamda xalqaro yondashuvlarni madaniy jihatdan moslashtirish zarurati.
Yuklashlar
Havolalar
1. Dawson G., Rogers S., Munson J., Smith M., Winter J., Greenson J., Donaldson A., Varley J. Randomized, Controlled Trial of an Intervention for Toddlers With Autism: The Early Start Denver Model // Pediatrics. – 2010. – Vol. 125, No. 1. – P. e17–e23. – DOI: 10.1542/peds.2009-0958. – URL: https://doi.org/10.1542/peds.2009-0958 PubMed
2. Lovaas O. I. Behavioral Treatment and Normal Educational and Intellectual Functioning in Young Autistic Children // Journal of Consulting and Clinical Psychology. – 1987. – Vol. 55, No. 1. – P. 3–9. – DOI: 10.1037/0022-006X.55.1.3. – URL: https://doi.org/10.1037/0022-006X.55.1.3 PubMed
3. Schreibman L., Dawson G., Stahmer A. C., Landa R., Rogers S. J., McGee G. G. et al. Naturalistic Developmental Behavioral Interventions: Empirically Validated Treatments for Autism Spectrum Disorder // Journal of Autism and Developmental Disorders. – 2015. – Vol. 45, No. 8. – P. 2411–2428. – DOI: 10.1007/s10803-015-2407-8. – URL: https://doi.org/10.1007/s10803-015-2407-8 PubMed
4. Howlin P., Magiati I., Charman T. Systematic Review of Early Intensive Behavioral Interventions for Children With Autism // American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities. – 2009. – Vol. 114, No. 1. – P. 23–41. – DOI: 10.1352/2009.114:23-41. – URL: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19143460/ PubMed
5. Warren Z., McPheeters M. L., Sathe N., Foss-Feig J. H., Glasser A., Veenstra-VanderWeele J. A Systematic Review of Early Intensive Intervention for Autism Spectrum Disorders // Pediatrics. – 2011. – Vol. 127, No. 5. – P. e1303–e1311. – DOI: 10.1542/peds.2011-0426. – URL: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21464190/ PubMed
6. Sandbank M., Bottema-Beutel K., Crowley LaPoint S., Feldman J. I., Barrett D. J., Caldwell N. et al. Autism Intervention Meta-analysis of Early Childhood Studies (Project AIM): Updated Systematic Review and Secondary Analysis // BMJ. – 2023. – Vol. 383. – Article e076733. – DOI: 10.1136/bmj-2023-076733. – URL: https://doi.org/10.1136/bmj-2023-076733 BMJ
7. Pickles A., Le Couteur A., Leadbitter K., Salomone E., Cole-Fletcher R., Tobin H. et al. Parent-Mediated Social Communication Therapy for Young Children With Autism (PACT): Long-Term Follow-Up of a Randomised Controlled Trial // The Lancet. – 2016. – Vol. 388, No. 10059. – P. 2501–2509. – DOI: 10.1016/S0140-6736(16)31229-6. – URL: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(16)31229-6 PubMed
8. Zwaigenbaum L., Bauman M. L., Stone W. L. et al. Early Identification of Autism Spectrum Disorder: Recommendations for Practice and Research // Pediatrics. – 2015. – Vol. 136, Suppl. 1. – P. S10–S40. – DOI: 10.1542/peds.2014-3667C. – URL: https://doi.org/10.1542/peds.2014-3667C American Academy of Pediatrics
9. Vivanti G. Autism Early Intervention – Progress, Steps Backward, and the Reconciliation of Conflicting Narratives // Current Psychiatry Reports. – 2024. – Vol. 26. – P. 753–760. – DOI: 10.1007/s11920-024-01552-x. – URL: https://doi.org/10.1007/s11920-024-01552-x Springer Nature Link
10. Manouilenko I., Bejerot S. Sukhareva—Prior to Asperger and Kanner // Nordic Journal of Psychiatry. – 2015. – Vol. 69, No. 6. – P. 479–482. – DOI: 10.3109/08039488.2015.1005022. – URL: https://doi.org/10.3109/08039488.2015.1005022 PubMed
11. Закон Республики Узбекистан от 15 октября 2020 г. № ЗРУ-641 «О правах лиц с инвалидностью» // Национальная база данных законодательства. – URL: https://lex.uz/ru/doc-passport/5049549 LEX.UZ
12. Закон Республики Узбекистан от 23 сентября 2020 г. № ЗРУ-637 «Об образовании» // Национальная база данных законодательства. – URL: https://lex.uz/ru/docs/5013009 LEX.UZ
13. Постановление Президента Республики Узбекистан от 13 октября 2020 г. № ПП-4860 «О мерах по дальнейшему совершенствованию системы образования и воспитания детей с особыми образовательными потребностями» // Национальная база данных законодательства. – URL: https://lex.uz/docs/5044711
14. Постановление Кабинета Министров Республики Узбекистан от 12 октября 2021 г. № 638 «Об утверждении нормативно-правовых актов об обучении детей с особыми образовательными потребностями» // Национальная база данных законодательства. – URL: https://lex.uz/ru/acts/5679836 LEX.UZ
15. Указ Президента Республики Узбекистан от 27 апреля 2026 г. № УП-69 «О дополнительных мерах по кардинальному совершенствованию системы оказания социальных услуг лицам с инвалидностью, имеющим психические расстройства» // Национальная база данных законодательства. – URL: https://lex.uz/ru/docs/8162487 LEX.UZ
16. Постановление Кабинета Министров Республики Узбекистан от 21 мая 2026 г. № 271 «Об утверждении нормативно-правовых документов по совершенствованию интернатных учреждений и организации новых социальных услуг для лиц с инвалидностью, имеющих психические расстройства» // Национальная база данных законодательства. – URL: https://lex.uz/uz/acts/-8218769 LEX.UZ
17. Постановление Кабинета Министров Республики Узбекистан от 24 декабря 2025 г. № 818 «О мерах по созданию возможности получения качественного образования детьми с особыми образовательными потребностями, их интеграции в общество и поддержке индивидуального развития» // Национальная база данных законодательства. – URL: https://lex.uz/ru/doc-passport/7949215 LEX.UZ
18. Постановление Президента Республики Узбекистан от 4 августа 2026 г. № ПП-292 «О дополнительных мерах по совершенствованию системы охвата образовательными и социальными услугами детей с особыми образовательными потребностями» // Национальная база данных законодательства. – URL: https://lex.uz/docs/8375197 Тест Лекс
19. Turkmenova A. R. Psychological-Pedagogical, Speech Therapy and Medical-Social Assistance to Children with Early Childhood Autism // International Journal of Progressive Sciences and Technologies. – 2020. – Vol. 20, No. 2. – DOI: 10.52155/ijpsat.v20.2.1822. – URL: https://ijpsat.org/index.php/ijpsat/article/view/1822 ijpsat.org
20. Egamberdieva N. A., Kenjaboyeva S. A., To‘xtamurodov A. A. Structured Approach to Diagnosis and Rehabilitation of Children with Autism Spectrum Disorder: Strategies for Effective Social Adaptation // Indonesian Journal of Community and Special Needs Education. – 2024. – Vol. 4, No. 2. – P. 159–168. – URL: https://ejournal.upi.edu/index.php/IJCSNE/article/view/82680 vm36.upi.edu
21. Murodova S. R. Main Deficiencies in Autistic Spectrum Disorders: How Do They Affect the Development of the Educational Program? // International Journal of Pedagogics. – 2025. – Vol. 5, No. 7. – P. 82–84. – DOI: 10.37547/ijp/Volume05Issue07-18. – URL: https://doi.org/10.37547/ijp/Volume05Issue07-18 inlibrary.uz