INGLIZ VA O‘ZBEK ILMIY-PUBLITSISTIK MATNLARIDA KOLLOKATSIYALARNING SHAKLLANISH BOSQICHLARI
DOI:
https://doi.org/10.67227/yrc0ty42Kalit so‘zlar:
kollokatsiya, ilmiy-publitsistik matn, konvensionallashuv, kalka, diaxron chastota, terminlashuv, ingliz tili, o‘zbek tili.Abstrak
Maqolada ingliz va o‘zbek ilmiy-publitsistik matnlarida kollokatsiyalarning shakllanish jarayoni bosqichma-bosqich tahlil qilinadi. Google Books Ngram Viewer ma’lumotlari asosida climate change, global warming, carbon footprint, artificial intelligence va machine learning birikmalarining 1960–2022-yillardagi nisbiy chastotasi o‘rganildi, o‘zbek tilidagi muqobillari esa me’yoriy-huquqiy hujjatlar va ommaviy axborot vositalari matnlari asosida ko‘rib chiqildi. Natijada kollokatsiya shakllanishining besh bosqichli modeli taklif etildi: paydo bo‘lish, tarqalish, barqarorlashuv, institutsionallashuv va hosila hosil qilish faolligi. Ingliz tilida mazkur bosqichlar chastotaning o‘sishi bilan, o‘zbek tilida esa kalkalash, grafik belgilash va huquqiy hujjatlarda mustahkamlanish orqali namoyon bo‘lishi aniqlandi.
Yuklashlar
Havolalar
1. Firth J. R. A Synopsis of Linguistic Theory, 1930–1955 // Studies in Linguistic Analysis. – Oxford: Blackwell, 1957. – P. 1–32. URL: https://languagelog.ldc.upenn.edu/myl/Firth1957.pdf
2. Sinclair J. Corpus, Concordance, Collocation. – Oxford: Oxford University Press, 1991. – 179 p. – ISBN: 978-0-19-437144-5. URL: https://books.google.com/books?id=Vcx5AAAAIAAJ
3. Cowie A. P. (ed.). Phraseology: Theory, Analysis, and Applications. – Oxford: Oxford University Press, 1998. – DOI: 10.1093/oso/9780198294252.001.0001. URL: https://doi.org/10.1093/oso/9780198294252.001.0001
4. Mel’čuk I. Collocations and Lexical Functions // Phraseology: Theory, Analysis, and Applications / ed. by A. P. Cowie. – Oxford: Oxford University Press, 1998. – P. 23–53. – DOI: 10.1093/oso/9780198294252.003.0002. URL: https://doi.org/10.1093/oso/9780198294252.003.0002
5. Benson M., Benson E., Ilson R. The BBI Combinatory Dictionary of English: A Guide to Word Combinations. – Amsterdam; Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 1986. URL: https://benjamins.com/catalog/z.bbi1
6. Gledhill C. Collocations in Science Writing. – Tübingen: Gunter Narr Verlag, 2000. URL: https://books.google.com/books?q=Gledhill+Collocations+in+Science+Writing+2000
7. Biber D., Conrad S., Cortes V. If You Look at…: Lexical Bundles in University Teaching and Textbooks // Applied Linguistics. – 2004. – Vol. 25, № 3. – P. 371–405. – DOI: 10.1093/applin/25.3.371. URL: https://doi.org/10.1093/applin/25.3.371
8. Hyland K. As Can Be Seen: Lexical Bundles and Disciplinary Variation // English for Specific Purposes. – 2008. – Vol. 27, № 1. – P. 4–21. – DOI: 10.1016/j.esp.2007.06.001. URL: https://doi.org/10.1016/j.esp.2007.06.001
9. Ackermann K., Chen Y.-H. Developing the Academic Collocation List (ACL): A Corpus-Driven and Expert-Judged Approach // Journal of English for Academic Purposes. – 2013. – Vol. 12, № 4. – P. 235–247. – DOI: 10.1016/j.jeap.2013.08.002. URL: https://doi.org/10.1016/j.jeap.2013.08.002
10. Hoey M. Lexical Priming: A New Theory of Words and Language. – London; New York: Routledge, 2005. URL: https://www.routledge.com/search?kw=Lexical%20Priming%20Michael%20Hoey
11. Bybee J. From Usage to Grammar: The Mind’s Response to Repetition // Language. – 2006. – Vol. 82, № 4. – P. 711–733. – DOI: 10.1353/lan.2006.0186. URL: https://doi.org/10.1353/lan.2006.0186
12. Wray A. Formulaic Language and the Lexicon. – Cambridge: Cambridge University Press, 2002. – DOI: 10.1017/CBO9780511519772. URL: https://doi.org/10.1017/CBO9780511519772
13. Khamdamov Kh. Structural-Semantic Asymmetry of Partial Equivalence and Its Lexicographic System in Uzbek and English Collocations // Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika. – 2023. – Vol. 1, № 6. – P. 72–81. – DOI: 10.47689/2181-3701-vol1-iss6-pp72-81. URL: https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol1-iss6-pp72-81
14. Ibotova Z. The Study of Corpus Linguistics in the English and Uzbek Languages // Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika. – 2024. – Vol. 2, Special Issue 4. – P. 329–333. – DOI: 10.47689/2181-3701-vol2-iss4/S-pp329-333. URL: https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4/S-pp329-333
15. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining izohli frazeologik lug‘ati. – Toshkent: Qomuslar bosh tahririyati, 1992. URL: aniqlanmadi.
16. O‘zbek tilining izohli lug‘ati: 5 jildlik / A. Madvaliyev tahriri ostida. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti, 2006–2008. URL: https://izoh.uz/
17. Google Books Ngram Viewer. English Corpus, 1960–2022. – Google Books. URL: https://books.google.com/ngrams
18. Michel J.-B., Shen Y. K., Aiden A. P. et al. Quantitative Analysis of Culture Using Millions of Digitized Books // Science. – 2011. – Vol. 331, № 6014. – P. 176–182. – DOI: 10.1126/science.1199644. URL: https://doi.org/10.1126/science.1199644
19. Lin Y., Michel J.-B., Aiden E. L. et al. Syntactic Annotations for the Google Books Ngram Corpus // Proceedings of the ACL 2012 System Demonstrations. – Jeju: Association for Computational Linguistics, 2012. – P. 169–174. URL: https://aclanthology.org/P12-3029/
20. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi PQ-4477-son «2019–2030-yillar davrida O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi Qarori. URL: https://lex.uz/docs/4539502
21. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 17-fevraldagi PQ-4996-son «Sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Qarori. URL: https://lex.uz/docs/5297046
22. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktabrdagi PQ-358-son «2030-yilgacha sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi Qarori. URL: https://lex.uz/docs/7159258
23. «Parij bitimi» O‘zbekistonga nima beradi? // Kun.uz. – 2018. – 2-oktabr. URL: https://kun.uz/news/2018/10/02/pariz-bitimi-uzbekistonga-nima-beradi
24. Toshniyozova G. «Issiqxona effekti». Bu qanday hodisa va nimasi bilan xatarli? // Kun.uz. – 2021. – 21-iyul. URL: https://kun.uz/uz/news/2021/07/21/issiqxona-effekti-bu-qanday-hodisa-va-nimasi-bilan-xatarli
25. O‘zbekiston 2035-yilga qadar issiqxona gazlari tashlamalarini 50 foizgacha kamaytiradi // O‘zbekiston Respublikasi Hukumat portali. – 2025. – 18-noyabr. URL: https://gov.uz/oz/eco/news/view/102865
26. Hopper P. J., Traugott E. C. Grammaticalization. – 2nd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003. – DOI: 10.1017/CBO9781139165525. URL: https://doi.org/10.1017/CBO9781139165525
27. Evert S. The Statistics of Word Cooccurrences: Word Pairs and Collocations: PhD Dissertation. – Stuttgart: University of Stuttgart, 2005. URL: https://www.collocations.de/phd.html