GENERATIV SUN’IY INTELLEKT DISKURSIDA INGLIZ TILIDAGI FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING SEMANTIK VA PRAGMATIK VOQELANISHI
DOI:
https://doi.org/10.67227/dsbec004Kalit so‘zlar:
generativ sun’iy intellekt, diskurs, frazeologik birlik, idioma, semantika, pragmatika, kontekst, figurativ til, katta til modeli, pragmatik funksiya.Abstrak
Ushbu maqolada generativ sun’iy intellekt diskursida ingliz tilidagi frazeologik birliklarning semantik va pragmatik voqelanish xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda frazeologik birliklarning idiomatik ma’nosi, semantik shaffofligi, kontekstual moslashuvi, kanonik va transformatsiyalangan shakllari hamda ularning diskursdagi kommunikativ funksiyalariga alohida e’tibor qaratilgan. Korpusga asoslangan semantik-pragmatik tahlil yordamida break the ice, hit the nail on the head, a double-edged sword, the tip of the iceberg, think outside the box, read between the lines kabi ingliz frazeologizmlarining generativ sun’iy intellekt tomonidan turli kommunikativ vaziyatlarda qo‘llanishi ko‘rib chiqildi. Natijalar frazeologik birliklarning generativ sun’iy intellekt diskursida baholash, argumentatsiyani kuchaytirish, ogohlantirish, motivatsiya berish, tanqidni yumshatish va interpretatsiyaga yo‘naltirish kabi pragmatik vazifalarni bajarishini ko‘rsatdi. Shuningdek, ayrim frazeologizmlarning kreativ transformatsiyaga uchrashi ularning generativ diskursdagi dinamik xususiyatini namoyon etishi aniqlandi. Tadqiqot natijalari generativ sun’iy intellekt diskursida frazeologik birliklarning semantik va pragmatik jihatlarini kompleks o‘rganish uchun nazariy va amaliy asos yaratadi.
Yuklashlar
Havolalar
1. Gibbs R. W. Jr., Nayak N. P. Psycholinguistic Studies on the Syntactic Behavior of Idioms // Cognitive Psychology. – 1989. – Vol. 21, № 1. – P. 100–138. – DOI: 10.1016/0010-0285(89)90004-2. – URL: https://doi.org/10.1016/0010-0285(89)90004-2.
2. Gibbs R. W. Jr., O’Brien J. E. Idioms and Mental Imagery: The Metaphorical Motivation for Idiomatic Meaning // Cognition. – 1990. – Vol. 36, № 1. – P. 35–68. – DOI: 10.1016/0010-0277(90)90053-M. – URL: https://doi.org/10.1016/0010-0277(90)90053-M.
3. Gibbs R. W. Jr. What Do Idioms Really Mean? // Journal of Memory and Language. – 1992. – Vol. 31, № 4. – P. 485–506. – DOI: 10.1016/0749-596X(92)90025-S. – URL: https://doi.org/10.1016/0749-596X(92)90025-S.
4. Gibbs R. W. Jr. A New Look at Literal Meaning in Understanding What Is Said and Implicated // Journal of Pragmatics. – 2002. – Vol. 34, № 4. – P. 457–486. – DOI: 10.1016/S0378-2166(01)00046-7. – URL: https://doi.org/10.1016/S0378-2166(01)00046-7.
5. Carrol G., Segaert K. As Easy as Cake or a Piece of Pie? Processing Idiom Variation and the Contribution of Individual Cognitive Differences // Memory & Cognition. – 2024. – Vol. 52. – P. 334–351. – DOI: 10.3758/s13421-023-01463-x. – URL: https://doi.org/10.3758/s13421-023-01463-x.
6. Tian Y., James I., Son H. How Are Idioms Processed Inside Transformer Language Models? // Proceedings of the 12th Joint Conference on Lexical and Computational Semantics (*SEM 2023). – Toronto: Association for Computational Linguistics, 2023. – P. 174–179. – DOI: 10.18653/v1/2023.starsem-1.16. – URL: https://aclanthology.org/2023.starsem-1.16/.
7. Jang H., Yu Q., Frassinelli D. Figurative Language Processing: A Linguistically Informed Feature Analysis of the Behavior of Language Models and Humans // Findings of the Association for Computational Linguistics: ACL 2023. – 2023. – URL: https://aclanthology.org/2023.findings-acl.622/.
8. De Luca Fornaciari F., Altuna B., Gonzalez-Dios I., Melero M. A Hard Nut to Crack: Idiom Detection with Conversational Large Language Models // Proceedings of the 4th Workshop on Figurative Language Processing. – 2024. – P. 35–44. – DOI: 10.18653/v1/2024.figlang-1.5. – URL: https://aclanthology.org/2024.figlang-1.5/.
9. Ichien N., Stamenković D., Holyoak K. J. Large Language Model Displays Emergent Ability to Interpret Novel Literary Metaphors // Metaphor and Symbol. – 2024. – Vol. 39, № 4. – P. 296–309. – DOI: 10.1080/10926488.2024.2380348. – URL: https://doi.org/10.1080/10926488.2024.2380348.
10. Qiu Z., Duan X., Cai Z. Does ChatGPT Resemble Humans in Processing Implicatures? // Proceedings of the Workshop on Natural Language and Minds. – Association for Computational Linguistics, 2023. – URL: https://aclanthology.org/2023.naloma-1.3/.
11. Lai H., Nissim M. A Survey on Automatic Generation of Figurative Language: From Rule-Based Systems to Large Language Models // ACM Computing Surveys. – 2024. – Vol. 56, № 10. – Article 244. – P. 1–34. – DOI: 10.1145/3654795. – URL: https://doi.org/10.1145/3654795.
12. Oğuz E. Can Generative AI Figure Out Figurative Language? The Influence of Idioms on Essay Scoring by ChatGPT, Gemini, and DeepSeek // Assessing Writing. – 2025. – Vol. 66. – Article 100981. – DOI: 10.1016/j.asw.2025.100981. – URL: https://doi.org/10.1016/j.asw.2025.100981.