NOMINATSIYA JARAYONINING GNOSEOLOGIK, SEMIOLOGIK VA ONOMASIOLOGIK XUSUSIYATLARI: QIYOSIY-TIPOLOGIK TADQIQOT

Mualliflar

DOI:

https://doi.org/10.67227/sh3g6234

Kalit so‘zlar:

so‘z, nominatsiya, ichki shakl, taqlidiy so‘z, onomasiologiya, semiologiya, ikonik belgi, etimologik tahlil, qiyosiy-tipologik tahlil, affiksatsiya.

Abstrak

Mazkur maqola tilning asosiy nominativ birligi bo‘lmish so‘z hamda nominatsiya jarayonining nazariy va amaliy jihatlarini turli tipologik tizimlarga mansub tillar – o‘zbek, rus, ingliz, nemis, turkiy (qirg‘iz, qozoq, tatar, turkman), venger, fin, golland, chuvash va buryat tillari materiallari asosida tadqiq etishga bag‘ishlangan. Tadqiqotning maqsadi nominatsiya jarayonining gnoseologik, semiologik va onomasiologik xususiyatlarini aniqlash, shuningdek, turli xalqlarning bir xil predmet yoki hodisaga nom berishda qaysi belgilarni asos qilib olishini qiyosiy tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot vazifalari sifatida so‘z va nominatsiya nazariyalarini umumlashtirish, taqlidiy so‘zlarning semiotik tabiatini ochib berish, etimologik tahlil orqali so‘zning ichki shaklini aniqlash hamda o‘zbek tilidagi affiksal so‘z yasalish jarayonini bosqichma-bosqich tahlil qilish belgilandi. Tadqiqotda tavsifiy, qiyosiy-chog‘ishtirma, etimologik, semantik, onomasiologik, semiologik va struktur-morfologik tahlil metodlaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, “quyon” so‘zi misolida german tillari guruhi rang belgisini, slavyan tillari harakat belgisini, fin-ugor tillari anatomik belgini, turkiy tillar esa barcha hollarda harakat tezligi belgisini nomlash asosi sifatida tanlagani aniqlandi. Shuningdek, taqlidiy so‘zlarning ikonik belgi sifatidagi tabiati har bir tilning fonetik tizimi orqali milliy o‘ziga xoslik kasb etishi, so‘zning ichki shakli vaqt o‘tishi bilan turlicha tezlikda zaiflashishi hamda o‘zbek tilida bitta negizdan to‘qqiz bosqichli affiksatsiya orqali murakkab mazmunni ifodalash imkoniyati mavjudligi dalillandi. Tadqiqot natijalari nominatsiya nazariyasini falsafiy-mavhum qarashlar bilan bir qatorda aniq tillararo qiyosiy dalillar asosida ham boyitish mumkinligini ko‘rsatadi. Olingan natijalar lug‘atshunoslik, etimologiya, qiyosiy-tipologik tilshunoslik, leksikologiya, semasiologiya hamda tarjimashunoslik sohalarida nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, kelgusidagi tadqiqotlar uchun muhim ilmiy manba vazifasini bajaradi.

Yuklashlar

Yuklab olish maʼlumotlari hali mavjud emas.

Havolalar

1. Ćwiek A., Kreiman J., Fuchs S. Introduction to the Special Issue on Iconicity and Sound Symbolism // The Journal of the Acoustical Society of America. – 2025. – Vol. 157, № 5. – P. 3806–3813. – DOI: 10.1121/10.0036662. URL: https://doi.org/10.1121/10.0036662

2. Akita K., McLean B., Park J., Thompson A. L. Iconicity Mediates Semantic Networks of Sound Symbolism // The Journal of the Acoustical Society of America. – 2024. – Vol. 155, № 4. – P. 2687–2697. – DOI: 10.1121/10.0025763. URL: https://doi.org/10.1121/10.0025763

3. Imai M., Kita S., Akita K., Saji N., Ohba M., Namatame M. Does Sound Symbolism Need Sound? The Role of Articulatory Movement in Detecting Iconicity between Sound and Meaning // The Journal of the Acoustical Society of America. – 2025. – Vol. 157, № 1. – P. 137–148. – DOI: 10.1121/10.0034832. URL: https://doi.org/10.1121/10.0034832

4. Lockwood G., Dingemanse M. Iconicity in the Lab: A Review of Behavioral, Developmental, and Neuroimaging Research into Sound-Symbolism // Frontiers in Psychology. – 2015. – Vol. 6. – Art. 1246. – DOI: 10.3389/fpsyg.2015.01246. URL: https://doi.org/10.3389/fpsyg.2015.01246

5. Vinson D., Jones M., Sidhu D. M., Lau-Zhu A., Santiago J., Vigliocco G. Iconicity Emerges and Is Maintained in Spoken Language // Journal of Experimental Psychology: General. – 2021. – Vol. 150, № 11. – P. 2293–2308. – DOI: 10.1037/xge0001024. URL: https://doi.org/10.1037/xge0001024

6. Winter B., Perlman M. Size Sound Symbolism in the English Lexicon // Glossa: A Journal of General Linguistics. – 2021. – Vol. 6, № 1. – Art. 79. – P. 1–13. – DOI: 10.5334/gjgl.1646. URL: https://doi.org/10.5334/gjgl.1646

7. Westbury C., Hollis G., Sidhu D. M., Pexman P. M. Weighing Up the Evidence for Sound Symbolism: Distributional Properties Predict Cue Strength // Journal of Memory and Language. – 2018. – Vol. 99. – P. 122–150. – DOI: 10.1016/j.jml.2017.09.006. URL: https://doi.org/10.1016/j.jml.2017.09.006

8. Neuliep J. W. Sapir–Whorf Hypothesis // The International Encyclopedia of Intercultural Communication / ed. by Y. Y. Kim. – Wiley, 2017. – DOI: 10.1002/9781118783665.ieicc0111. URL: https://doi.org/10.1002/9781118783665.ieicc0111

9. O'Neill S. P. Sapir–Whorf Hypothesis // The International Encyclopedia of Language and Social Interaction / ed. by K. Tracy, T. Sandel, C. Ilie. – Wiley, 2015. – DOI: 10.1002/9781118611463.wbielsi086. URL: https://doi.org/10.1002/9781118611463.wbielsi086

10. Косых Е. А. Русская ономасиология. – Барнаул: Алтайский государственный педагогический университет, 2016. URL: https://books.altspu.ru/document/53

11. Кондрашов Н. А. История лингвистических учений: учебное пособие. – 4-е изд. – Москва: Книжный дом «Либроком», 2013. – 224 с. URL: https://www.livelib.ru/book/1000876830-istoriya-lingvisticheskih-uchenij-n-a-kondrashov

12. Разумова Л. В. Стилистические аспекты вторичной номинации имен собственных в структуре художественного текста: дис. ... канд. филол. наук. – Челябинск, 2002. – 157 с. URL: https://www.dissercat.com/content/stilisticheskie-aspekty-vtorichnoi-nominatsii-imen-sobstvennykh-v-strukture-khudozhestvennog

13. Гумбольдт В. фон. Язык и философия культуры / сост., общ. ред. и вступ. ст. А. В. Гулыги, Г. В. Рамишвили. – Москва: Прогресс, 1985. – 451 с. URL: https://imwerden.de/pdf/humboldt_yazyk_i_filosofiya_kultury_1985__ocr.pdf

14. Вайсгербер Й. Л. Родной язык и формирование духа / пер. с нем., вступ. ст. и коммент. О. А. Радченко. – Москва: Издательство Московского университета, 1993. – 224 с. URL: aniqlanmadi.

15. Соссюр Ф. де. Труды по языкознанию. – Екатеринбург: Университет, 1999. – 425 с. URL: aniqlanmadi (1999-yilgi nashrning bibliografik ma’lumotlari mustaqil tasdiqlanmadi).

16. Peirce C. S. Collected Papers of Charles Sanders Peirce: In 8 Volumes / ed. by C. Hartshorne, P. Weiss, A. W. Burks. – Cambridge, MA: Harvard University Press, 1931–1958. URL: https://archive.org/search?query=Collected+Papers+of+Charles+Sanders+Peirce

17. Языковая номинация (общие вопросы) / отв. ред. Б. А. Серебренников, А. А. Уфимцева; АН СССР, Институт языкознания. – Москва: Наука, 1977. – 359 с. URL: https://search.rsl.ru/ru/search#q=Языковая%20номинация%20общие%20вопросы%201977

18. Будагов Р. А. Введение в науку о языке. – 3-е изд. – Москва: Добросвет-2000, 2003. – 544 с. – С. 80, 84. URL: https://search.rsl.ru/ru/search#q=Будагов%20Введение%20в%20науку%20о%20языке%202003

19. Online Etymology Dictionary. Nice // Online Etymology Dictionary / D. Harper. URL: https://www.etymonline.com/word/nice

20. Воронин С. В. Основы фоносемантики. – Ленинград: Издательство Ленинградского университета, 1982. – С. 42. URL: https://search.rsl.ru/ru/search#q=Воронин%20Основы%20фоносемантики%201982

21. Štekauer P. Onomasiological Approach to Word-Formation // Handbook of Word-Formation / ed. by P. Štekauer, R. Lieber. – Dordrecht: Springer, 2005. – Vol. 64. – P. 207–232. – DOI: 10.1007/1-4020-3596-9_9. URL: https://doi.org/10.1007/1-4020-3596-9_9

22. Perniss P., Thompson R. L., Vigliocco G. Iconicity as a General Property of Language: Evidence from Spoken and Signed Languages // Frontiers in Psychology. – 2010. – Vol. 1. – Art. 227. – DOI: 10.3389/fpsyg.2010.00227. URL: https://doi.org/10.3389/fpsyg.2010.00227

23. Dingemanse M., Schuerman W., Reinisch E., Tufvesson S., Mitterer H. What Sound Symbolism Can and Cannot Do: Testing the Iconicity of Ideophones from Five Languages // Language. – 2016. – Vol. 92, № 2. – P. e117–e133. – DOI: 10.1353/lan.2016.0034. URL: https://doi.org/10.1353/lan.2016.0034

24. Nielsen A. K. S., Dingemanse M. Iconicity in Word Learning and Beyond: A Critical Review // Language and Speech. – 2021. – Vol. 64, № 1. – P. 52–72. – DOI: 10.1177/0023830920914339. URL: https://doi.org/10.1177/0023830920914339

25. Lucy J. A. Linguistic Relativity // Annual Review of Anthropology. – 1997. – Vol. 26. – P. 291–312. – DOI: 10.1146/annurev.anthro.26.1.291. URL: https://doi.org/10.1146/annurev.anthro.26.1.291

26. Jakobson R. Quest for the Essence of Language // Diogenes. – 1965. – Vol. 13, № 51. – P. 21–37. – DOI: 10.1177/039219216501305103. URL: https://doi.org/10.1177/039219216501305103

27. Clauson G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. – Oxford: Clarendon Press, 1972. – 989 p. URL: https://archive.org/details/etymologicaldictionaryofprethirteenthcenturyturkish

28. Greenberg J. H. Some Universals of Grammar with Particular Reference to the Order of Meaningful Elements // Universals of Language / ed. by J. H. Greenberg. – Cambridge, MA: MIT Press, 1963. – P. 73–113. URL: https://linguistics.berkeley.edu/~syntax-circle/syntax-group/spr08/greenberg1963.pdf

29. Comrie B. Language Universals and Linguistic Typology: Syntax and Morphology. – Chicago: University of Chicago Press, 1981. URL: https://books.google.com/books?q=Bernard+Comrie+Language+Universals+and+Linguistic+Typology+1981

30. Aronoff M. Word Formation in Generative Grammar. – Cambridge, MA: MIT Press, 1976. – Linguistic Inquiry Monographs, № 1. URL: https://mitpress.mit.edu/9780262510175/word-formation-in-generative-grammar/

31. Bloomfield L. Language. – New York: Henry Holt and Company, 1933. – 564 p. URL: https://archive.org/details/language00bloo

Yuklab olishlar

Nashr qilingan

2026-10-05

Qanday havola qilish kerak

NOMINATSIYA JARAYONINING GNOSEOLOGIK, SEMIOLOGIK VA ONOMASIOLOGIK XUSUSIYATLARI: QIYOSIY-TIPOLOGIK TADQIQOT. (2026). Ijtimoiy-Gumanitar Sohada Ilmiy-Innovatsion Tadqiqotlar, 3(10), 25-32. https://doi.org/10.67227/sh3g6234