MUMTOZ MATN TILINI TARIXIY-LINGVISTIK VA POETIK JIHATDAN TADQIQ ETISHNING INTEGRATIV TAMOYILLARI
DOI:
https://doi.org/10.67227/h6q3av98Kalit so‘zlar:
mumtoz matn, tarixiy tilshunoslik, tarixiy leksika, poetika, matnshunoslik, qo‘lyozma, matn varianti, transliteratsiya, transkripsiya, qadimgi turkiy til, chig‘atoy tili.Abstrak
Maqolada mumtoz matn tilini tarixiy-lingvistik, poetik va matnshunoslik jihatlari uyg‘unligida tadqiq etish tamoyillari yoritiladi. “Devonu lug‘otit turk”, “Qutadg‘u bilig”, “Hibat ul-haqoyiq” va Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror” asarlari asosida tarixiy til birliklarining badiiy vazifasi tahlil qilinadi. Qo‘lyozma nusxalarini qiyoslash, matn variantlarini aniqlash, muallif va kotib tilini farqlash, transliteratsiya va transkripsiya, tarixiy leksika hamda grammatik shakllarni davr va janr bilan bog‘liq holda o‘rganish zarurligi asoslanadi. Mahmud Koshg‘ariy, R. Dankoff va J. Kelly, M. Erdal, G. Clauson, J. Eckmann tadqiqotlari bilan qiyoslash orqali mumtoz matn tilini o‘rganishning ilmiy mezonlari aniqlashtiriladi. Natijada tarixiy-lingvistik tavsif, poetik tahlil va matnshunoslik yondashuvlarini birlashtiruvchi izchil tadqiq tizimi taklif etiladi.
Yuklashlar
Havolalar
1. Omonov A. S. Mumtoz matn tili: tarixiy-lingvistik va poetik talqinlar: monografiya. – Namangan, 2026. – 118 b.
2. Abdurahmonov A. Turkiy adabiyotning qadimgi davri. – Toshkent, 2005.
3. Adizova I. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent, 2006.
4. Boltaboyev H. Mumtoz so‘z qadri. – Toshkent: Adolat, 2004.
5. Erkinov A. S. Matnshunoslikka kirish. – Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 1997.
6. Fitrat. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2000. – 2-jild.
7. Eyxenbaum V. Osnovy tekstologii // Redaktor i kniga. – Moskva, 1962. – Vyp. 3. – S. 41–86.
8. Habibullayev A. Adabiy manbashunoslik va matnshunoslik: qisqacha kurs. – Toshkent: ToshDShI, 2000.
9. Hojiahmedov A. She’riy san’atlar va mumtoz qofiya. – Toshkent, 1998.
10. Lixachev D. S. Tekstologiya: kratkiy ocherk. – Moskva; Leningrad, 1964.
11. Shamsiyev P. Matnshunoslikka oid tadqiqotlar. – Toshkent: Fan, 1986. – 164 b.
12. Sharq mumtoz poetikasi H. Boltaboyev talqinida. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi davlat ilmiy nashriyoti, 2008.
13. Vohidov R., Eshonqulov H. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi: darslik. – Toshkent: O‘zYU Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti, 2006.
14. Clauson G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. – Oxford: Clarendon Press, 1972. – 989 p.
15. Erdal M. A Grammar of Old Turkic. – Leiden; Boston: Brill, 2004. – 580 p.
16. Eckmann J. Chagatay Manual. – Bloomington: Indiana University, 1966. – 340 p.
17. Kāšγarī M. Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Luyāt at-Turk) / Ed. and trans. with introduction and indices by R. Dankoff in collaboration with J. Kelly. – Cambridge, MA: Harvard University Printing Office, 1982–1985. – 3 vols.
18. Kaymaz Z. Ethnolinguistic Interpretation of Lexemes in Mahmud Kashgari’s “Dīwān Lughāt al-Turk” // Turkic Studies Journal. – 2026. – Vol. 8, № 1. – P. 159–181.
19. Doğan Y. Kâşgarlı Mahmûd'un Dîvânu Lugâti’t-Türk Adlı Eserinin Dilbilim Açısından İncelenmesi // Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. – 2016. – Cilt 4, Sayı 2.
20. Sattorova Z. I., Omonov Q. Sh. Textual Features of the Work “Dīwān Lughāt al-Turk” // International Scientific and Current Research Conferences. – 2022.
