VIRTUAL REALLIK FALSAFIY TAHLIL OBYEKTI SIFATIDA: ONTOLOGIK VA GNOSEOLOGIK JIHATLAR
DOI:
https://doi.org/10.67227/fq57hh40Kalit so‘zlar:
virtual reallik, ontologik maqom, gnoseologiya, funksional shartlilik, simulyakr, o‘zgargan shakl, ong derealizatsiyasi, «xira shisha effekti», Homo Virtualis.Abstrak
Maqolada virtual reallikning (VR) ontologik va gnoseologik o‘lchamlari birligida kompleks falsafiy tahlili taqdim etilgan. Klassik metafizik qarashlardan (arete — virtus yo‘nalishi, Foma Akvinskiy, Duns Skot va Nikolay Kuzanskiy ta’limotlari) hamda gnoseologik g‘oyalarning dastlabki ko‘rinishlaridan (Aristotel, R. Dekart, D. Yum) boshlab, ushbu fenomenning zamonaviy texnogen talqinigacha bo‘lgan tarixiy-falsafiy tahlil amalga oshirilgan. Virtual tajribaning ontologik-gnoseologik o‘zaro shartlanganligi tamoyili asoslab berilgan. Unga ko‘ra, subyektning kognitiv deformatsiyalari virtual reallikning strukturaviy paradoksi — ontologik yopiqlik (geteronomlik, kod doirasi bilan cheklanganlik) va funksional ochiqlik (interaktiv qayta aloqa va polimodal ishonchlilik)ning uyg‘unlashuvi natijasida bevosita yuzaga keladi. «O‘zgargan shakl» va postmodernistik simulyakrlar konsepsiyalari sintezi asosida voqelikning imperativ «bosimi» hamda raqamli muhitning shartli qarshiligi o‘rtasidagi asimmetriya orqali virtual olamlar va asosiy voqelikni chegaralash matritsasi taklif etilgan. Virtual reallikning kengayishi natijasida yuzaga keladigan gnoseologik oqibatlar, jumladan, haqiqatning korrespondent nazariyasi inqirozi, kogerent modelga o‘tish hamda virtual muhit generatori ta’sirida ong derealizatsiyasi («xira shisha effekti») fenomenining paydo bo‘lishi tadqiq etilgan. Depersonalizatsiya va mas’uliyatning qadrsizlanishi bilan bog‘liq Homo Virtualis shakllanishining ekzistensial va antropologik xavflari ko‘rib chiqilgan, shuningdek, «raqamli noosfera» tarkibida virtual texnologiyalardan konstruktiv foydalanish istiqbollari belgilangan.
Yuklashlar
Havolalar
1. Аристотель. Метафизика / пер. с древнегреч. А. В. Кубицкого. – Москва: АСТ, 2019. – 448 с. – ISBN: 978-5-17-114525-5. – URL: https://www.labirint.ru/books/692220/.
2. Артеменков А. А. Объективная и виртуальная реальность: дереализация сознания человека как онтолого-гносеологическая проблема современности // Вестник Московского государственного областного университета. Серия: Философские науки. – 2020. – № 2. – С. 8–19. – DOI: 10.18384/2310-7227-2020-2-8-19. – URL: https://doi.org/10.18384/2310-7227-2020-2-8-19.
3. Бодрийяр Ж. Симулякры и симуляции / пер. с фр. А. Качалова. – Москва: Издательский дом «ПОСТУМ», 2015. – 240 с. – ISBN: 978-5-91478-023-1. – URL: https://esxatos.com/bodriyyar-simulyakry-i-simulyacii.
4. Декарт Р. Рассуждение о методе, чтобы верно направлять свой разум и отыскивать истину в науках / пер. с фр. – Санкт-Петербург: Азбука; Азбука-Аттикус, 2019. – 160 с.
5. Дойч Д. Структура реальности: наука параллельных вселенных / пер. с англ. – 3-е изд. – Москва: Альпина нон-фикшн, 2018. – 614 с. – ISBN: 978-5-91671-937-6. – URL: https://elementy.ru/bookclub/book/835/Struktura_realnosti.
6. Гилязова О. С. Виртуальная реальность и действительность: проблема соотношения // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. – Тамбов: Грамота, 2017. – № 3 (77), ч. 2. – URL: https://www.gramota.net/article/hss20170309/fulltext.
7. Дубровский Д. И. Субъективная реальность: динамическая структура, онтологические и гносеологические измерения // Вопросы философии. – 2016. – № 12. – С. 82–95. – Aynan shu nomdagi maqolaning 2016-yilgi nashri tasdiqlanmadi. Mazmunan yaqin, lekin boshqa bibliografik yozuvga ega maqola: Дубровский Д. И. Субъективная реальность // Философская антропология. – 2018. – Т. 4, № 2. – С. 186–217. – DOI: 10.21146/2414-3715-2018-4-2-186-217. – URL: https://doi.org/10.21146/2414-3715-2018-4-2-186-217.
8. Ингарден Р. Исследования по эстетике / пер. с польск. А. Ермилова, Б. Федорова. – Москва: Издательство иностранной литературы, 1962. – 572 с. – URL: https://biblio.imli.ru/index.php/teor-litr/19-ingarden-r-issledovaniya-po-estetike-1962.
9. Мамардашвили М. К. Формы и содержание мышления. – Санкт-Петербург: Азбука; Азбука-Аттикус, 2011. – 288 с. – ISBN: 978-5-389-01503-6. – URL: https://azbooka.ru/books/formy-i-soderzhanie-myshleniya-zpve.
10. Носов Н. А. Виртуальная реальность // Вопросы философии. – 1999. – № 10. – С. 152–164. – URL: https://ich.iphras.ru/nb2_virt.html.
11. Орлов С. В. Материализм, диалектика и информационная парадигма философского мышления // Новые идеи в философии. – 2017. – № 4 (25). – С. 173–182. – Maqolaning aynan shu bibliografik ma’lumotlari va bevosita URL manzili tasdiqlanmadi.
12. Розин В. М. Существование, реальность, виртуальная реальность // Концепция виртуальных миров и научное познание / отв. ред. И. А. Акчурин, С. Н. Коняев. – Санкт-Петербург: РХГИ, 2000. – С. 56–74. – Asl nashrning bevosita URL manzili topilmadi. Bibliografik ma’lumot boshqa ilmiy tadqiqotda qayd etilgan. – URL: https://ivanovo.ac.ru/upload/medialibrary/aed/DubovickayaDisser_new.pdf.
13. Хоружий С. С. Род или недород? Заметки к онтологии виртуальности // Вопросы философии. – 1997. – № 6. – С. 53–68. – URL: https://opentextnn.ru/old/man/index.html%40id%3D1982.
14. Фома Аквинский. Учение о душе / пер. с лат. К. Бандуровского, М. Гейде. – Санкт-Петербург: Азбука, 2018. – 478 с. – ISBN: 978-5-389-14760-7. – URL: https://search.rsl.ru/ru/record/01009627458.
15. Шюц А. Избранное: мир, светящийся смыслом / пер. с нем. и англ.; сост. и науч. ред. Н. М. Смирнова. – Москва: РОССПЭН, 2004. – 1056 с. – ISBN: 5-8243-0513-7. – URL: https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_002475631/.
16. Юм Д. Трактат о человеческой природе / пер. с англ. – Санкт-Петербург: Азбука; Азбука-Аттикус, 2017. – 448 с. – Aynan 2017-yilgi 448 betlik nashr uchun ishonchli elektron katalog URL manzili tasdiqlanmadi.
17. Chalmers D. J. Reality+: Virtual Worlds and the Problems of Philosophy. – New York: W. W. Norton & Company, 2022. – 544 p. – ISBN: 978-0-393-63580-5. – URL: https://wwnorton.co.uk/books/9780393635805-reality