AJRIMLARNING BOLALAR TA’LIMI VA XULQ-ATVORIGA TA’SIRI
DOI:
https://doi.org/10.67227/m07bv393Kalit so‘zlar:
yuqori nizoli ajrim, bolalar sotsializatsiyasi, ta’lim regressiyasi, xulq-atvor og‘ishlari, oila tizimlari nazariyasi, emotsional xavfsizlik, O‘zbekiston.Abstrak
Maqolada O‘zbekistonda ota-onalar o‘rtasidagi «yuqori nizoli» ajrim jarayonining voyaga yetmagan bolalarning ta’lim faoliyati hamda hissiy-xulq-atvor holatiga ta’siri empirik jihatdan o‘rganiladi. Kesishma miqdoriy tadqiqot dizayni doirasida shahar va qishloq hududlarida ajrim bosqichida bo‘lgan yoki yaqinda ajrashgan 250 nafar ota-ona (N = 250) o‘rtasida so‘rovnoma o‘tkazildi. Chastota va kross-tabulyar tahlil natijalariga ko‘ra, oilalarning 78,4% ida nizo darajasi «yuqori» yoki «juda yuqori» deb baholangan. Respondentlarning 86,4% i farzandining o‘qishida pasayish kuzatilganini (43,2% — sezilarli salbiy ta’sir, 43,2% — qisman ta’sir), 56,4% i esa xulq-atvor va hissiy holatda sezilarli o‘zgarishlar yuz berganini qayd etgan. Nizo darajasi ortgan sari bolalarda sezilarli xulq-atvor og‘ishlari ulushi ortib boradi, ta’limga salbiy ta’sir esa yuqori nizoli guruhlarda 80–90% ga yetadi. Natijalar oila tizimlari, kognitiv-kontekstual va emotsional xavfsizlik nazariyalari asosida talqin qilinib, amaliy tavsiyalar beriladi.
Yuklashlar
Havolalar
1. Oila va xotin-qizlar ilmiy-tadqiqot instituti. O‘zbekistonda nikoh barqarorligi va ajrimlar holati: sotsiologik hisobot. – Toshkent, 2026.
2. Roche S. The Family in Central Asia. – De Gruyter, 2020.
3. Amato P. R. The Consequences of Divorce for Adults and Children // Journal of Marriage and Family. – 2000. – Vol. 62, № 4. – P. 1269–1287. – DOI: https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2000.01269.x.
4. Amato P. R. Research on Divorce: Continuing Trends and New Developments // Journal of Marriage and Family. – 2010. – Vol. 72, № 3. – P. 650–666. – DOI: https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2010.00723.x.
5. Kelly J. B. Children’s Adjustment in Conflicted Marriage and Divorce: A Decade Review of Research // Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. – 2000. – Vol. 39, № 8. – P. 963–973.
6. Emery R. E. Renegotiating Family Relationships: Divorce, Child Custody, and Mediation. – Guilford Press, 2011.
7. Bowen M. Family Therapy in Clinical Practice. – Jason Aronson, 1978.
8. Minuchin S. Families and Family Therapy. – Harvard University Press, 1974.
9. Bronfenbrenner U. The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design. – Harvard University Press, 1979.
10. Belsky J. The Determinants of Parenting: A Process Model // Child Development. – 1984. – Vol. 55, № 1. – P. 83–96.
11. Wallerstein J. S., Lewis J. M., Blakeslee S. The Unexpected Legacy of Divorce: A 25-Year Landmark Study. – Hyperion, 2000.
12. Hetherington E. M., Kelly J. For Better or for Worse: Divorce Reconsidered. – W. W. Norton & Company, 2002.
13. Furstenberg F. F., Cherlin A. J. Divided Families: What Happens to Children When Parents Part. – Harvard University Press, 1991.
14. Potter D. Psychosocial Well-Being and the Relationship between Divorce and Children’s Academic Achievement // Journal of Marriage and Family. – 2010. – Vol. 72, № 4. – P. 933–946.
15. Sun Y., Rong J. L. Children’s Well-Being during Parents’ Marital Disruption Process: A Pooled Time-Series Analysis // Journal of Marriage and Family. – 2002. – Vol. 64, № 2. – P. 472–488.
16. Grych J. H., Fincham F. D. Marital Conflict and Children’s Adjustment: A Cognitive-Contextual Framework // Psychological Bulletin. – 1990. – Vol. 108, № 2. – P. 267–290.
17. Cummings E. M., Davies P. T. Children and Marital Conflict: The Impact of Family Dispute and Resolution. – Guilford Press, 1994.
18. Buchanan C. M., Maccoby E. E., Dornbusch S. M. Caught between Parents: Adolescents’ Experience in Divorced Homes // Child Development. – 1991. – Vol. 62, № 5. – P. 1008–1029.
19. van der Wal R. C., Finkenauer C., Visser M. M. Reconciling Mixed Findings on Children’s Adjustment Following High-Conflict Divorce // Journal of Child and Family Studies. – 2019. – Vol. 28. – P. 468–478.
20. Mechanic D., Hansell S. Divorce, Family Conflict, and Adolescents’ Well-Being // Journal of Health and Social Behavior. – 1989. – Vol. 30, № 1. – P. 105–116.
21. Lansford J. E. Parental Divorce and Children’s Adjustment // Perspectives on Psychological Science. – 2009. – Vol. 4, № 2. – P. 140–152.
22. Ubaydullayeva R. A. Society and Family in Uzbekistan // Sotsiologicheskie issledovaniya. – 2011. – № 11. – P. 74–81.
23. Akramova F. Oila psixologiyasi va sotsiologiyasi: darslik. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti, 2019.