YOSHLAR MUHITIDA ZO‘RAVONLIKNI IJTIMOIY HODISA SIFATIDA SOTSIOLOGIK TAHLIL QILISH

Mualliflar

DOI:

https://doi.org/10.67227/70nm3074

Kalit so‘zlar:

zo‘ravonlik, yoshlar, ijtimoiy hodisa, sotsioekologik model, bulling, kiberzo‘ravonlik, ijtimoiy nazorat, himoya omillari, xavf omillari, zo‘ravonlik xavfi indeksi, profilaktika.

Abstrak

Maqolada yoshlar muhitidagi zo‘ravonlik alohida xatti-harakat emas, balki individual dispozitsiyalar, oilaviy munosabatlar, tengdoshlar tarmog‘i, ta’lim muhiti, mahalla institutlari, ommaviy kommunikatsiya va raqamli platformalar o‘zaro ta’sirida qayta ishlab chiqariladigan ko‘p darajali ijtimoiy hodisa sifatida tahlil qilinadi. Tadqiqot 2019–2026-yillarda e’lon qilingan ilmiy va rasmiy manbalarni tizimli-normativ sharhlash, O‘zbekistonning amaldagi normativ-huquqiy hujjatlarini kontent-tahlil qilish hamda strukturaviy-funksional, institutsional va sotsioekologik yondashuvlarni integratsiyalash asosida bajariladi. Natijada zo‘ravonlikni legitimlashtiruvchi normalar, ijtimoiy nazoratning uzilishi va raqamli kuchaytirish mexanizmi o‘rtasidagi bog‘lanishni izohlovchi “norma–nazorat–tarmoq” modeli ishlab chiqildi. Zo‘ravonlik xavfini individual, munosabatlar, muhit va institutsional darajalarda baholovchi indikatorlar matritsasi hamda 0–15, 16–30, 31–45 va 46 balldan yuqori diapazonlarga asoslangan zo‘ravonlik xavfi indeksining konseptual algoritmi taklif etildi. Xulosada profilaktikani faqat huquqbuzarlikka javob choralaridan erta aniqlash, xavfsiz ta’lim muhiti, oilaviy kompetensiya, raqamli mediatsiya va idoralararo keys-menejmentga o‘tkazish zarurati asoslandi.

В статье насилие в молодёжной среде рассматривается не как отдельный поведенческий акт, а как многоуровневое социальное явление, воспроизводимое в результате взаимодействия индивидуальных диспозиций, семейных отношений, сетей сверстников, образовательной среды, институтов махалли, массовой коммуникации и цифровых платформ. Исследование выполнено на основе системно-нормативного обзора научных и официальных источников, опубликованных в 2019–2026 годах, контент-анализа действующих нормативно-правовых актов Узбекистана, а также интеграции структурно-функционального, институционального и социоэкологического подходов. В результате разработана модель «норма–контроль–сеть», объясняющая взаимосвязь между нормами, легитимирующими насилие, нарушением механизмов социального контроля и механизмом цифрового усиления. Предложены матрица индикаторов для оценки риска насилия на индивидуальном, межличностном, средовом и институциональном уровнях, а также концептуальный алгоритм индекса риска насилия, основанный на диапазонах 0–15, 16–30, 31–45 и свыше 46 баллов. В заключении обоснована необходимость переориентации профилактики с мер реагирования исключительно на правонарушения на раннее выявление рисков, создание безопасной образовательной среды, развитие семейных компетенций, цифровую медиацию и межведомственный кейс-менеджмент.

Yuklashlar

Yuklab olish maʼlumotlari hali mavjud emas.

Havolalar

1. World Health Organization. Youth Violence: Fact Sheet. – Geneva: WHO, 8 May 2026. – URL: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/youth-violence.

2. O‘zbekiston Respublikasining 2024-yil 14-noyabrdagi O‘RQ–996-son «Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish to‘g‘risida»gi Qonuni. – URL: https://lex.uz/docs/-7219502.

3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 14-iyuldagi 440-son «Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlarini aniqlash, zo‘ravonlik xavfi darajasini baholash, himoya qilish rejasini ishlab chiqish hamda uni amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida»gi qarori. – URL: https://lex.uz/docs/-7648472.

4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 24-dekabrdagi PF–256-son «2026–2030-yillarga mo‘ljallangan Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi Farmoni. – URL: https://lex.uz/docs/-7938806.

5. UNICEF Uzbekistan. Ending All Forms of Violence Against Girls and Boys. – URL: https://www.unicef.org/uzbekistan/en/ending-all-forms-violence-against-girls-and-boys.

6. Merton R. K. Social Structure and Anomie // American Sociological Review. – 1938. – Vol. 3, № 5. – P. 672–682. – DOI: 10.2307/2084686.

7. Hirschi T. Causes of Delinquency. – Berkeley: University of California Press, 1969.

8. Bandura A. Social Learning Theory. – Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall, 1977.

9. OPaat Y.-F., Hope T. L., Zamora H. et al. Understanding Youth Violence Through a Socio-Ecological Lens: A Comprehensive Narrative Review // Social Sciences. – 2025. – Vol. 14, № 7. – Art. 424. – DOI: 10.3390/socscil4070424.

10. UNICEF Uzbekistan. Summative Evaluation of UNICEF Uzbekistan’s Child Protection Programme 2021–2024. – Tashkent: UNICEF, 2025.

Yuklab olishlar

Nashr qilingan

2026-11-05

Qanday havola qilish kerak

YOSHLAR MUHITIDA ZO‘RAVONLIKNI IJTIMOIY HODISA SIFATIDA SOTSIOLOGIK TAHLIL QILISH. (2026). Ijtimoiy-Gumanitar Sohada Ilmiy-Innovatsion Tadqiqotlar, 3(11), 68-73. https://doi.org/10.67227/70nm3074