TILSHUNOSLIKDA PARENTETIK BIRLIKLAR TUSHUNCHASI VA UNING TADQIQ ETILISHI
DOI:
https://doi.org/10.67227/qgbg6866Kalit so‘zlar:
parentez, parentetik birlik, kirish so‘z, kirish gap, kiritma konstruksiya, modallik, modus, diktum, sintaktik ajralganlik, tetik grammatika.Abstrak
Maqolada tilshunoslikda parentetik birliklar (kirish so‘zlar, kirish birikmalar, kirish va kiritma gaplar) tushunchasining mohiyati hamda ularning o‘rganilish tarixi tahlil qilinadi. Rus, G‘arbiy Yevropa va o‘zbek tilshunosligidagi asosiy yondashuvlar — mantiqiy-grammatik, modal-semantik, struktur-sintaktik, kommunikativ-pragmatik va prosodik yo‘nalishlar qiyosiy-tarixiy jihatdan yoritiladi. A. A. Shaxmatov, A. M. Peshkovskiy, V. V. Vinogradov, Sh. Balli, J. O. Urmson, J. R. Ross, R. Kverk, L. Hegeman, N. Dehe, G. Kaltenbek, shuningdek, A. G‘ulomov, M. Asqarova, N. Mahmudov va A. Nurmonov asarlaridagi ilmiy qarashlar umumlashtiriladi. Tadqiqot natijasida parentetik birliklarning gapning diktum qismiga sintaktik jihatdan bevosita bog‘lanmagan, modus mazmunini ifodalovchi, intonatsion jihatdan ajralib turuvchi hamda funksional jihatdan ko‘p vazifali birliklar ekanligi asoslanadi.
Yuklashlar
Havolalar
1. Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов. – Москва: Советская энциклопедия, 1966. – 607 с. – URL: https://search.rsl.ru/ru/record/01005953241. Search RSL
2. Балли Ш. Общая лингвистика и вопросы французского языка / пер. с фр. Е. В. и Т. В. Вентцель. – Москва: Издательство иностранной литературы, 1955. – 416 с. – URL: https://search.rsl.ru/ru/record/01005864348. Search RSL
3. Валгина Н. С. Современный русский язык: Синтаксис: учебник. – 4-е изд., испр. – Москва: Высшая школа, 2003. – 416 с. – URL: https://yanko.lib.ru/books/language/ru/yanko.valgina_2003_416p_rasp_sl.htm. yanko.lib.ru
4. Виноградов В. В. О категории модальности и модальных словах в русском языке // Труды Института русского языка АН СССР. – Москва; Ленинград: Издательство АН СССР, 1950. – Т. 2. – С. 38–79.
5. Лингвистический энциклопедический словарь / гл. ред. В. Н. Ярцева. – Москва: Советская энциклопедия, 1990. – 685 с. – URL: https://tapemark.narod.ru/les/. tapemark.narod.ru
6. Пешковский А. М. Русский синтаксис в научном освещении. – 7-е изд. – Москва: Учпедгиз, 1956. – 511 с. – URL: https://lib.herzen.spb.ru/catalog/1018. Каталог
7. Русская грамматика: в 2 т. / гл. ред. Н. Ю. Шведова. – Москва: Наука, 1980. – Т. II: Синтаксис. – 709 с. – URL: https://search.rsl.ru/ru/record/01001024167. Search RSL
8. Шахматов А. А. Синтаксис русского языка. – 2-е изд. – Ленинград: Учпедгиз, 1941. – 620 с. – URL: https://search.rsl.ru/ru/record/01005254975. Search RSL
9. Mahmudov N., Nurmonov A. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. Sintaksis. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. – URL: https://cspu.uz/ozbek-tilining-nazariy. cspu.uz
10. Nurmonov A., Mahmudov N., Ahmedov A., Solixo‘jayeva S. O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi. – Toshkent: Fan, 1992. – URL (kutubxona ro‘yxati): https://www.ziyouz.com/kutubxona/barcha-kitoblar?showall=1. ziyouz.com
11. O‘zbek tili grammatikasi: ikki tomlik. – Toshkent: Fan, 1976. – T. II: Sintaksis. – 560 b. – URL (kutubxona ro‘yxati): https://www.ziyouz.com/kutubxona/barcha-kitoblar?showall=1. ziyouz.com
12. G‘ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. – 3-nashr. – Toshkent: O‘qituvchi, 1987. – URL (kutubxona sahifasi): https://n.ziyouz.com/kutubxona/category/9-o-zbek-adabiy-tili. O‘zbek adabiy tili
13. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2002. – URL: https://library.dtpi.uz/uz/adabiyotlar/oquv-qollanma/tilshunoslik-terminlarining-izohli-lugati. Tilshunoslik terminlarining izohli lug'ati
14. Brinton L. J. The Comment Clause in English: Syntactic Origins and Pragmatic Development. – Cambridge: Cambridge University Press, 2008. – DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511551789. cambridge.org
15. Burton-Roberts N. Parentheticals // Encyclopedia of Language & Linguistics / ed. by K. Brown. – 2nd ed. – Oxford: Elsevier, 2006. – Vol. 9. – P. 179–182. – DOI: https://doi.org/10.1016/B0-08-044854-2/02013-7. cambridge.org
16. Dehé N. Parentheticals in Spoken English: The Syntax–Prosody Relation. – Cambridge: Cambridge University Press, 2014. – DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9781139032391. cambridge.org
17. Parentheticals / ed. by N. Dehé, Y. Kavalova. – Amsterdam; Philadelphia: John Benjamins, 2007. – 314 p. – (Linguistik Aktuell / Linguistics Today; Vol. 106). – DOI: https://doi.org/10.1075/la.106. benjamins.com
18. Espinal M. T. The Representation of Disjunct Constituents // Language. – 1991. – Vol. 67, № 4. – P. 726–762. – DOI: https://doi.org/10.2307/415075. cambridge.org
19. Haegeman L. Parenthetical Adverbials: The Radical Orphanage Approach // Aspects of Modern English Linguistics: Papers Presented to Masatomo Ukaji on His 60th Birthday / ed. by S. Chiba et al. – Tokyo: Kaitakusha, 1991. – P. 232–254. – URL (2009-yilgi qayta nashr ma’lumotlari): https://biblio.ugent.be/publication/527834. biblio.ugent.be
20. Kaltenböck G. Spoken Parenthetical Clauses in English: A Taxonomy // Parentheticals / ed. by N. Dehé, Y. Kavalova. – Amsterdam; Philadelphia: John Benjamins, 2007. – P. 25–52. – DOI: https://doi.org/10.1075/la.106.05kal. benjamins.com
21. Kaltenböck G., Heine B., Kuteva T. On Thetical Grammar // Studies in Language. – 2011. – Vol. 35, № 4. – P. 852–897. – DOI: https://doi.org/10.1075/sl.35.4.03kal. benjamins.com
22. Quirk R., Greenbaum S., Leech G., Svartvik J. A Comprehensive Grammar of the English Language. – London; New York: Longman, 1985. – 1779 p. – URL: https://glottolog.org/resource/reference/id/37735. glottolog.org
23. Ross J. R. Slifting // The Formal Analysis of Natural Languages / ed. by M. Gross, M. Halle, M.-P. Schützenberger. – The Hague: Mouton, 1973. – P. 133–172. – DOI: https://doi.org/10.1515/9783110885248-009. degruyterbrill.com
24. Urmson J. O. Parenthetical Verbs // Mind. – 1952. – Vol. 61, № 244. – P. 480–496. – DOI: https://doi.org/10.1093/mind/LXI.244.480. Oxford Academic