RAQAMLI JAMIYAT TUSHUNCHASINING SOTSIOLOGIK TALQINI
DOI:
https://doi.org/10.67227/ge3dys87Kalit so‘zlar:
raqamli jamiyat, jamiyat modeli, axborot jamiyati, tarmoq jamiyati, raqamli tafovut, ijtimoiy tuzilma, raqamli infratuzilma, sotsiologik talqin.Abstrak
Maqolada «raqamli jamiyat» tushunchasi sotsiologik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. E. Dyurkgeym, M. Veber, K. Marks va T. Parsons nazariyalarida jamiyat tushunchasining mohiyati qiyosiy o‘rganilib, ularning raqamli davrni tushuntirishdagi imkoniyatlari va cheklovlari aniqlanadi. Postindustrial, axborot va tarmoq jamiyati konsepsiyalari (D. Bell, Y. Masuda, M. Kastels, Ya. van Deyk) raqamli jamiyat nazariyasi rivojlanishining izchil bosqichlari sifatida tizimlashtiriladi. Muallif «raqamli jamiyat»ni axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) jamiyat hayotining barcha sohalariga chuqur integratsiyalashgan hamda ijtimoiy-iqtisodiy faoliyat asosan raqamli infratuzilma orqali amalga oshiriladigan jamiyat modeli sifatida ta’riflashni taklif etadi. Shuningdek, mazkur ta’rifning to‘rtta tarkibiy komponenti nazariy jihatdan asoslanadi. Raqamli jamiyatning O‘zbekiston ijtimoiy hayotidagi iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va siyosiy sohalarda namoyon bo‘lish xususiyatlari tahlil qilinib, ushbu tushunchaning xotin-qizlar bandligini o‘rganishdagi metodologik ahamiyati ochib beriladi. Maqola natijalaridan raqamli transformatsiya sharoitida ijtimoiy tengsizlik va bandlik muammolarini sotsiologik jihatdan tadqiq etishda foydalanish mumkin.
Yuklashlar
Havolalar
1. International Telecommunication Union. Measuring Digital Development: Facts and Figures 2024. – Geneva: ITU, 2024. – URL: https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/facts-figures-2024/. itu.int
2. World Bank. Digital Progress and Trends Report 2025: Strengthening AI Foundations. – Washington, DC: World Bank, 2025. – P. 71–83. – URL: https://www.worldbank.org/en/publication/dptr2025-ai-foundations/report. worldbank.org
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi PF-6079-son «“Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi. – 06.10.2020. – № 06/20/6079/1349. – URL: https://lex.uz/uz/acts/-5030957. lex.uz
4. Begalov B. A., Abdullayev M. K. Raqamli iqtisodiyot: darslik. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2023. – B. 11–13. – URL: https://library-samdukf.uz/wp-content/uploads/2024/06/Raqamli-iqtisodiyot.pdf. library-samdukf.uz
5. Nasimov D. A. Raqamli iqtisodiyot sharoitida bandlikning zamonaviy shakllarini joriy etish metodologik-uslubiy asoslarini takomillashtirish: iqtisodiyot fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi avtoreferati. – Toshkent, 2020. – URL (himoya e’loni): https://oak.uz/index.php/pages/5689. oak.uz
6. Uzaqov O. Sh. Raqamli transformatsiya sharoitida ish bilan bandlik shakllarini takomillashtirish: iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. – Toshkent, 2025. – URL: https://library.ziyonet.uz/book/135783. library.ziyonet.uz
7. Qirg‘izboyev M. Sotsiologiya: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Navro‘z, 2017. – B. 132–175. – URL: https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/08/02/NamDU-ARM-12590-Sotsiologiya.pdf. namdu.uz
8. Saifnazarov I., Muxtorov A., Hoshimova G., Qurbonaliyeva H. I. Sotsiologiya: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, 2021. – B. 152–155.
9. Durkheim E. The Rules of Sociological Method / ed. by S. Lukes; transl. by W. D. Halls. – New York: Free Press, 1982. – P. 52. – URL: https://search.worldcat.org/title/8495014. WorldCat.org
10. Weber M. Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology / ed. by G. Roth, C. Wittich. – Berkeley: University of California Press, 1978. – P. 4. – URL: https://opac.duls.du.ac.in/bib/250473. opac.duls.du.ac.in
11. Marx K. A Contribution to the Critique of Political Economy / transl. by S. W. Ryazanskaya; ed. and introd. by M. Dobb. – New York: International Publishers, 1970. – P. 20. – URL (bibliografik qayd): https://ci.nii.ac.jp/author/DA00034578. Marx, Karl
12. Parsons T. The Social System. – Glencoe, IL: Free Press, 1951. – P. 24–26. – URL: https://search.worldcat.org/title/253779. search.worldcat.org
13. Giddens A., Sutton P. W. Sociology. – 8th ed. – Cambridge: Polity Press, 2017. – P. 12. – URL: https://ndlsearch.ndl.go.jp/en/books/R100000136-I1970586434869911179. ndlsearch.ndl.go.jp
14. Duff A. S., Craig D., McNeill D. A. A Note on the Origins of the “Information Society” // Journal of Information Science. – 1996. – Vol. 22, № 2. – P. 117–122. – DOI: https://doi.org/10.1177/016555159602200204. journals.sagepub.com
15. Bell D. The Coming of Post-Industrial Society: A Venture in Social Forecasting. – New York: Basic Books, 1973. – URL: https://openlibrary.org/books/OL5306206M/The_coming_of_post-industrial_society. Open Library
16. Masuda Y. The Information Society as Post-Industrial Society. – Tokyo: Institute for the Information Society, 1980. – URL: https://ndlsearch.ndl.go.jp/books/R100000002-I000001517295. 国立国会図書館
17. Castells M. The Rise of the Network Society. – 2nd ed., with a new preface. – Chichester: Wiley-Blackwell, 2010. – DOI: https://doi.org/10.1002/9781444319514. onlinelibrary.wiley.com
18. Van Dijk J. The Network Society: Social Aspects of New Media. – London: SAGE Publications, 1999. – 267 p. – URL: https://research-portal.uu.nl/en/publications/the-network-society-social-aspects-of-new-media/. research-portal.uu.nl
19. Van Dijk J. A. G. M. The Digital Divide. – Cambridge: Polity Press, 2020. – URL: https://research.utwente.nl/en/publications/the-digital-divide-2/. research.utwente.nl
20. Van Deursen A. J. A. M., Van Dijk J. A. G. M. The First-Level Digital Divide Shifts from Inequalities in Physical Access to Inequalities in Material Access // New Media & Society. – 2019. – Vol. 21, № 2. – P. 354–375. – DOI: https://doi.org/10.1177/1461444818797082. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
21. Oxunova O. U. Aholi bandligini ta’minlashda gender tengligiga ustuvorlik berishning nazariy asoslarini takomillashtirish: iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. – Toshkent, 2025. – URL (himoya e’loni): https://oak.uz/pages/22050. oak.uz
22. United Nations Development Programme. O‘zbekistonning raqamli iqtisodiyoti: raqamli tadbirkorlik va sun’iy intellekt holati [Elektron resurs]. – 14.05.2025. – URL: https://www.undp.org/uz/uzbekistan/publications/ozbekistonning-raqamli-iqtisodiyoti-raqamli-tadbirkorlik-va-suniy-intellekt-holati. United Nations Development Programme
23. Abraham M., Wieser L., Schnabel C., Niessen C., Bergmann S. The Digital Gender Divide in Germany: The Role of Preferences and Constraints in Digital Involvement and Wages. – Bonn: IZA Institute of Labor Economics, 2025. – August. – IZA Discussion Paper № 18097. – URL: https://www.iza.org/publications/dp/18097/the-digital-gender-divide-in-germany-the-role-of-preferences-and-constraints-in-digital-involvement-and-wages. IZA - Institute of Labor Economics
24. Acker J. Hierarchies, Jobs, Bodies: A Theory of Gendered Organizations // Gender & Society. – 1990. – Vol. 4, № 2. – P. 139–158. – DOI: https://doi.org/10.1177/089124390004002002. doi.org
25. Folbre N. The Invisible Heart: Economics and Family Values. – New York: The New Press, 2001. – URL: https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA53128811. ci.nii.ac.jp
26. Hochschild A. R., Machung A. The Second Shift: Working Parents and the Revolution at Home. – New York: Viking, 1989. – URL: https://iucat.iu.edu/catalog/4153900. IUCAT !