XIII–XIV ASRLARDA YAQIN VA O‘RTA SHARQDAGI IJTIMOIY-SIYOSIY VAZIYAT: ARAB VA TURKIY XALQLARNING IJTIMOIY, SIYOSIY VA MADANIY ALOQALARI
Kalit so‘zlar:
Mamluklar sultonligi, qipchoq tili, diglossiya, arab-turkiy aloqalari, Misr va Shom tarixi, harbiy elita, lug‘atshunoslik, Abu Hayyon, Qalqashandiy, sotsiolingvistika.Annotatsiya
Mazkur maqolada XIII–XIV asrlarda Yaqin va O‘rta Sharq, xususan, Misr va Shom hududlarida Mamluklar sultonligi hukmronligi davridagi ijtimoiy-siyosiy va sotsiolingvistik jarayonlar tahlil qilingan. Muallif turkiy (qipchoq) harbiy elitasining hokimiyatga kelishi natijasida arab va turkiy tillar o‘rtasida shakllangan funksional ikki tillilik (diglossiya) fenomenini yoritib beradi. Tadqiqotda turkiy tillarning harbiy-ma’muriy sohadagi o‘rni hamda arab tilining ilmiy-diniy ustuvorligi sharoitida yuzaga kelgan filologik an’analar-lug‘atshunoslik va grammatik asarlarning (Abu Hayyon, Qalqashandiy va b.) tarixiy zarurati asoslab berilgan. Shuningdek, "qipchoq" etnonimining semantik rivoji va Mamluklar davri terminologiyasining manbashunoslikdagi ahamiyati ko‘rsatib o‘tilgan.
Iqtiboslar
1. Шайхисламов, Т. Р. Шайхисламов, Р. Б. Мамлюки и становление мамлюкской системы власти в Египте. Вестник Башкирского университета. Т. 20. №2 751. 2015.
2. Кошғарий М. Девону луғоти-т-турк. (Туркий сўзлар девони). Нашрга тайёрловчи ва сўзбоши муаллифи Содиқов Қ. – Тошкент: Ғ.Ғулом номидаги НМИУ, 2017, -488 б.; Gökbel A.Kipçak Türkleri Siyasî Ve Dinî Tarihi. - Ankara: Ötüken Neşriyat A.Ş. 2020, -B.35
3. Филиппов, А. А. Становление государства мамлюков в Египте во второй половине XIII века. Минск, ИВЦ Минфина, 2021.
4. Кляшторный С.Г. Кипчаки в рунических памятниках // Türcologica, 1986. К восьмидесятилетию академика А.Н. Кононова. Л.: 1986. С. 153-164.
5. Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. 2-жилд. -Т.: Миллий энциклопедия, 2000, 149-150-б.
6. Дониёров Х. Эски ўзбек адабий тили ва қипчоқ диалектлари. -Тошкент: 1976, -Б.34.
7. Ibn Fazl Allah al-ʻUmarī, Aḥmad ibn Yaḥyá, “al-Taʿrīf bi’l-mustalah al-sharif” Publisher, Maṭbaʻat al-ʻĀṣimah, 1894; Original from, Harvard University; Digitized, Jul 15, 2008.
8. Ibn Fazl Allah al-ʻUmarī, Aḥmad ibn Yaḥyá, Masālik al-abṣār fī mamālik al-amṣār. [مسالك الابصار في ممالك الامصار] 1301-1349 ابن فضل الله العمري، احمد بن يحيى، 1710.
9. al-Qalqashandī A. Kitāb Ṣubḥ al-aʿshā fī ṣināʿat al-inshāʾ. al-Qāhira, 1913.
10. Petry C. F. The Mamluk Sultanate: A History. Cambridge: Cambridge University Press, 2022.