O‘ZBEK MAQOL VA MATALLARIDA MANIPULYATSIYANING PRAGMATIK MEXANIZMLARI
Kalit so‘zlar:
maqollar va matallar; pragmatik manipulyatsiya; bilvosita nutq aktlari; suhbat implikaturasi; presuppozitsiya; diskurs tahlili; paremiologiya; madaniy diskurs; mafkuraviy ta’sir; ijtimoiy tartibga solish; o‘zbek maqollariAnnotatsiya
Maqollar va matallar odatda jamoaviy donolik va hayotiy tajribaning ixcham ifodasi sifatida qabul qilinadi. Biroq kundalik muloqotda ular pragmatik ta’sir vositasi sifatida ham faoliyat yuritadi. Ushbu maqolada maqollar va matallarda manipulyatsiya hodisasi pragmatik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi hamda bilvosita nutqning madaniy jihatdan shakllangan ko‘rinishlari sifatida o‘zbek maqollariga alohida e’tibor qaratiladi. Tadqiqot sifatli, diskursga yo‘naltirilgan yondashuv asosida olib borilib, nutq aktlari nazariyasi, Grays pragmatikasi va tanqidiy diskurs tahliliga tayanadi. Tahlil jarayonida manipulyatsiya bilvosita nutq aktlari, suhbat implikaturasi va presuppozitsiya orqali qanday amalga oshirilishi aniqlanadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek maqollari kamdan-kam hollarda betaraf bayonot sifatida qo‘llanadi; aksincha, ular umumiylik va madaniy avtoritet ko‘rinishini saqlagan holda maslahat berish, tuzatish va tartibga solish funksiyalarini bajaradi. Bilvositalik baholovchi hukmlarni shaxsiy fikr emas, balki umumiy donolik sifatida taqdim etish orqali qarshilikni kamaytiradi, presuppozitsiya esa axloqiy va ijtimoiy me’yorlarni shubhasiz haqiqat sifatida mustahkamlaydi. Umuman olganda, tadqiqot an’anaviy diskursning manipulyativ salohiyatini yoritib beradi va pragmatika hamda paremiologiya integratsiyasiga hissa qo‘shadi
Iqtiboslar
1. Akporobaro, F. B. O. Introduction to poetry. – Lagos: Princeton Publishing, 2008.
2. Kuzwayo, E. K. African wisdom. – Cape Town, 1998.
3. McGlone, M. S., Tofighbakhsh, J. Birds of a feather flock conjointly? Rhyme as reason in aphorisms // Psychological Science. – 2000. – Vol. 11, № 5. – P. 424–428.
4. Mieder, W. The politics of proverbs: From traditional wisdom to proverbial stereotypes. – Madison (WI): University of Wisconsin Press, 1997.
5. Mieder, W. Proverbs: A handbook. – Westport (CT): Greenwood Press, 2004. – P. 3–15.
6. Schipper, M. Source of all evil: African proverbs and sayings on women. – London: Allison and Busby, 1991..
