INGLIZ VA O’ZBEK MEDIADISKURSI SARLAVHALARIDA REFERENSIAL VA EMOTIV FUNKSIYALARNING MODALLIK BILAN INTEGRATSIYASI
Kalit so‘zlar:
mediadiskurs, sarlavha, kommunikativ funksiyalar, referensial funksiya, emotiv funksiya, modallik kategoriyasi, obyektiv modallik, subyektiv modallik, epistemik modallik, qiyosiy tahlil.Annotatsiya
Ushbu maqolada ingliz va o'zbek mediadiskursi sarlavhalarida R.Jakobson kommunikativ funksiyalar nazariyasi asosida referensial va emotiv funksiyalarning namoyon bo'lishi hamda modallik kategoriyasining ushbu funksiyalar bilan integratsiyasi tahlil qilingan. T.van Dijk, R.Jakobson, F.Palmer, J.Lyons, J.Nuyts kabi olimlarning ilmiy tadqiqotlari va nazariy izlanishlariga asoslanib, mediadiskurs sarlavhalarining kommunikativ vazifalarini aniqlashda kommunikativ funksiyalar va modallik kategoriyasi muhim rol o'ynashi ko'rsatilgan. Mazkur maqolada sarlavhalarning pragmatik potensialini shakllantiruvchi vosita sifatida modallik kategoriyasining ilmiy tadqiqot ishlaridagi o'rni va ahamiyati ko'rib chiqiladi. Ingliz va o'zbek tillaridagi mediadiskurs sarlavhalarida obyektiv va subyektiv modallikning qanday namoyon bo'lishi, qaysi kommunikativ funksiyalar bilan bog'liqligi hamda ikki tildagi o'xshash va farqli jihatlari qiyosiy jihatdan tahlil qilinadi. Buning uchun ayni muammoning ilmiy izlanishdagi o'rnini tadqiq qilishda deskriptiv-tahliliy, komparativ-tahliliy, diskurs tahlili, funksional-pragmatik tahlil va kontent-tahlil metodlaridan foydalanildi, shuningdek, ilmiy adabiyotlar asosida ikkilamchi manbalarni chuqur kontent-tahlil qilish metodi qo'llanildi. 2024-2025 yillarda ingliz (The Washington Post, BBC News, The Times, Politico.com) va o'zbek (Gazeta.uz, Daryo.uz, Kun.uz, Qalampir.uz) OAV manbalaridan olingan sarlavhalar asosiy tadqiqot materiallari sifatida tanlab olindi va tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, referensial funksiya har ikki tilda ham obyektiv modallik bilan chambarchas bog'liq holda dominant pozitsiyada bo'lsa, emotiv funksiya esa subyektiv modallik orqali namoyon bo'lib, o'zbek mediadiskursida ingliz tiliga nisbatan kuchli va sensatsional xarakterga ega. Modallik vositalari ikki tilda turlicha ifodalanadi: ingliz tilida grammatik vositalar (modal fe'llar, pasiv konstruksiyalar), o'zbek tilida esa leksik vositalar (modal so'zlar, emotsional-yuklama kasb etgan otlar, metaforik iboralar) ustunlik qiladi. Xulosada tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati, cheklovlari hamda kelajakdagi tadqiqotlar uchun yo'nalishlar belgilab berilgan.
Iqtiboslar
1. Dor D. On newspaper headlines as relevance optimizers // Journal of Pragmatics. – 2003. – Vol. 35. – №. 5. – P. 695-721.
2. Borchmann S. Headlines in online news media: A critical discourse analysis of clickbait and engagement strategies // Discourse & Communication. – 2024. – Vol. 18. – №. 1. – P. 45-68.
3. Van Dijk T.A. News as Discourse. – Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 1988. – 200 p.
4. Van Dijk T.A. Discourse and Context: A Sociocognitive Approach. – Cambridge: Cambridge University Press, 2008. – 267 p.
5. Jakobson R. Closing statement: Linguistics and poetics // Style in Language / Ed. by T. Sebeok. – Cambridge, MA: MIT Press, 1960. – P. 350-377.
6. Palmer F.R. Mood and Modality. 2nd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2001. – 236 p.
7. Lyons J. Semantics. Vol. 2. – Cambridge: Cambridge University Press, 1977. – 897 p.
8. Nuyts J. Analyses of the modal meanings // The Oxford Handbook of Modality and Mood / Ed. by J. Nuyts, J. van der Auwera. – Oxford: Oxford University Press, 2016. – P. 31-49.
a. O'zbek tilida manbalar:
9. Boymirzayeva S. Matn modalligining kognitiv xususiyatlari: Filol. fan. dokt. ... diss. – Toshkent, 2010. – 278 b.
10. G'ulomov A. Hozirgi o'zbek adabiy tili. – Toshkent: O'qituvchi, 1987. – 368 b.
11. Jo'rayeva M. Matn modalligi muammolari. – Toshkent: Fan, 2014. – 156 b.
12. Jo'rayeva M. Modallik va modal maydon // O'zbek tili va adabiyoti. – 2016. – №3. – B. 34–38.
13. Obilov M. Ingliz va o'zbek publitsistik matnlarida modallik kategoriyasining funksional-semantik tadqiqi: Filol. fan. nomz. ... diss. – Namangan, 2025. – 152 b.
14. Rahmatullayev Sh. Hozirgi o'zbek adabiy tili. – Toshkent: O'qituvchi, 1975. – 423 b.
15. Yigitaliyeva Z. Tilning modal strukturasi va modusning ifodalanishi: Filol. fan. nomz. ... diss. – Farg'ona, 2021. – 148 b.
16. Zikrillayev G'. Fe'l mayli va modallik // O'zbek tili va adabiyoti. – 1978. – №4. – B. 34–39.
a. Internet manbalar:
17. The Washington Post. [Elektron resurs]. – URL: https://www.washingtonpost.com (Murojaat sanasi: 08.12.2025).
18. BBC News. [Elektron resurs]. – URL: https://www.bbc.com/news (Murojaat sanasi: 24.11.2025).
19. The Times UK. [Elektron resurs]. – URL: https://www.thetimes.co.uk (Murojaat sanasi: 08.12.2025).
20. Politico. [Elektron resurs]. – URL: https://www.politico.com (Murojaat sanasi: 10.12.2025).
21. The Globe and Mail. [Elektron resurs]. – URL: https://www.theglobeandmail.com (Murojaat sanasi: 12.12.2025).
22. UPI News. [Elektron resurs]. – URL: https://www.upi.com (Murojaat sanasi: 15.12.2025).
23. Gazeta.uz. [Elektron resurs]. – URL: https://www.gazeta.uz (Murojaat sanasi: 10.12.2025).
24. Daryo.uz. [Elektron resurs]. – URL: https://daryo.uz (Murojaat sanasi: 14.12.2025).
25. Kun.uz. [Elektron resurs]. – URL: https://kun.uz (Murojaat sanasi: 03.12.2025).
26. Qalampir.uz. [Elektron resurs]. – URL: https://qalampir.uz (Murojaat sanasi: 13.12.2025).
