JISMONIY TARBIYA VA SPORT SOHASIDA MURABBIYLARNING PROFESSIONAL KOMPETENSIYALARI VA TAYYORLASH MODELLARI: ZAMONAVIY TADQIQOTLAR SHARHI (2020–2025-YILLAR)
Kalit so‘zlar:
professional kompetensiya; murabbiy-o‘qituvchi; tayyorlash modeli; oliy ta’lim; malaka oshirish; professional standart; shaxsiy sifatlar; pedagogik diagnostika.Annotatsiya
Sport sohasiga qo‘yilayotgan ijtimoiy talablarning ortib borishi va professional standartlarning dolzarblashuvi (L.A. Sokolova va boshqalar) sharoitida yuqori malakali murabbiy-o‘qituvchilarni tayyorlash hamda ularning uzluksiz kasbiy rivojlanishi muammosi alohida ahamiyat kasb etadi. Mazkur sharh maqolaning maqsadi 2020–2025-yillarda chop etilgan zamonaviy ilmiy tadqiqotlarni tizimlashtirish va tahlil qilish hamda jismoniy tarbiya va sport sohasida mutaxassislarni tayyorlash modellari va professional kompetensiyalarni shakllantirish masalalarini yoritishdan iborat. Tadqiqotda nazariy tahlil, sintez, tasniflash va umumlashtirish metodlaridan foydalanilib, ko‘rsatilgan davrdagi yetakchi ilmiy nashrlar o‘rganildi. Tahlil natijasida murabbiyning professional kompetentligining asosiy komponentlari (pedagogik, axborot-texnologik, kommunikativ hamda shaxsiy — ishonch va etika kabi sifatlar) ajratib ko‘rsatildi. Shuningdek, ularni shakllantirishning dolzarb modellari (A.B. Faxretdinova va boshqalar, S.A. Serper va boshqalar) oliy ta’lim tizimida (N.E. Serebrovskaya va boshqalar) hamda qo‘shimcha kasbiy rivojlanish doirasida (R.I. Pitko) ko‘rib chiqildi. Murabbiyning shaxsiyati uning kasbiy shakllanishi jarayonida muhim omil sifatida (A.S. Rozenfeld va boshqalar), shuningdek, pedagogik diagnostika (M.V. Butenko va boshqalar) va mentorlik (L.E. Afonina) kasbiy mahoratni takomillashtirish vositasi sifatida alohida ta’kidlandi. Xulosa sifatida murabbiyda asosiy kompetensiyalar, shaxsiy sifatlar va raqamli texnologiyalarni qo‘llashga tayyorgarlikni uyg‘un rivojlantirish orqali “kasbiy barqarorlik zaxirasi”ni (L.I. Lubysheva) ta’minlaydigan integratsiyalashgan, shaxsga yo‘naltirilgan tayyorlash modellari zarurligi asoslab berildi. Sharh natijalari oliy ta’lim muassasalari va malaka oshirish tizimlarida ta’lim dasturlarini yangilashda qo‘llanilishi mumkin.
Iqtiboslar
1. Афонина Л. Е. Особенности наставнической деятельности в физкультурно-спортивном учреждении //Образование. Карьера. Общество. – 2025. – №. 3 (86). – С. 17-21.
2. Богданчиков Н. В., Елисеев В. К. Доверительные отношения с тренером как условие долговременных предпочтений в игровых видах спорта в подростковом возрасте //Гуманитарные исследования Центральной России. – 2025. – №. 2 (35). – С. 87-93.
3. Бутенко М. В., Агишев А. А., Бобров А. Д. Педагогическая диагностика как фактор совершенствования профессионального мастерства специалистов физической культуры //Проблемы современного педагогического образования. – 2023. – №. 79-1. – С. 84-86.
4. Григоренко В. Е. Ключевые компетенции в профессиональной деятельности тренера-преподавателя //Наука-2020. – 2023. – №. 3 (64). – С. 10-13.
5. Дзоциева Е. Т., Парфенова Т. А., Дзоциев Т. Т. Исследование профессионально-педагогических и личностных качеств тренера //Известия Тульского государственного университета. Физическая культура. Спорт. – 2023. – №. 11. – С. 79-84.
6. Емельянова Ю. Н., Хмырова О. А. Критерии оценки сформированности качеств личности в процессе подготовки будущих спортивных тренеров //Проблемы современного педагогического образования. – 2023. – №. 78-3. – С. 91-94.
7. Завгородний А. Г., Попова Н. В., Сергоян А. С. Формирование профессионально-педагогической компетентности у будущих специалистов в сфере физической культуры и спорта //Human Progress. – 2025. – Т. 11. – №. 6. – С. 16.
8. Илюшин А. М. Инновационные образовательные технологии в системе физического воспитания студентов //Восточно-европейский научный журнал. – 2021. – №. 12-4 (76). – С. 31-34.
9. Коляда М. Г., Бугаева Т. И., Дониченко Е. Ю. Информационная компетентность будущих тренеров по спорту как одна из основных составляющих их профессиональной подготовки //Физическая культура. Спорт. Туризм. Двигательная рекреация. – 2022. – Т. 7. – №. 3. – С. 31-40.
10. Лубышева Л. И. Компетентность современного тренера-запас "профессиональной прочности" //Теория и практика физической культуры. – 2020. – №. 8. – С. 97-97.
11. Питько Р. И. Содержание и методы повышения квалификации тренеров-преподавателей //Мир науки, культуры, образования. – 2020. – №. 5 (84). – С. 139-142.
12. Пригода Г. С., Сидоренко А. С., Башкин В. М. К вопросу применения принципа индивидуализации подготовки квалифицированных пловцов в связке «спортсмен–тренер» //Известия Тульского государственного университета. Физическая культура. Спорт. – 2024. – №. 7. – С. 97-103.
13. Розенфельд А. С., Рямова К. А. Некоторые структурные компоненты личности тренера в динамике его профессионального развития //Ученые записки университета им. ПФ Лесгафта. – 2021. – №. 8 (198). – С. 246-252.
14. Савчук М. В., Савчук Э. А., Магин В. А. Личностно-ориентированный подход как фактор формирования личности тренера в условиях повышения квалификации //Проблемы современного педагогического образования. – 2021. – №. 73-2. – С. 159-162.
15. Серебровская Н. Е., Суворова О. В., Дунаева Н. И. Новый взгляд на подготовку тренера в системе высшего профессионального образования //Вестник Мининского университета. – 2020. – Т. 8. – №. 2 (31). – С. 13.
16. Серпер С. А., Буранок О. М. Педагогическая модель формирования универсальных компетенций будущего фитнес-тренера //Известия Самарского научного центра Российской академии наук. Социальные, гуманитарные, медико-биологические науки. – 2020. – Т. 22. – №. 71. – С. 48-52.
17. Симагина А. А. и др. Имиджевый профиль современного тренера по плаванию: комплексное исследование профессиональных, коммуникативных и личностных качеств //Педагогико-психологические и медико-биологические проблемы физической культуры и спорта. – 2025. – Т. 20. – №. 2. – С. 426-432.
18. Соколова Л. А., Алтухов С. В., Щурова Н. В. Актуализация профессиональных стандартов в сфере физической культуры и спорта как трамплин профессионального обновления отрасли //Вестник спортивной науки. – 2022. – №. 4. – С. 51-58.
19. Столярова Т. Е., Горлова Ю. И. Профессиональная этика тренера-преподавателя и ее роль в формировании моральных ценностей спортсменов //Наука-2020. – 2024. – №. 4 (71). – С. 76-80.
20. Фахретдинова А. Б., Копыстынский А. С. Модель совершенствования профессиональных компетенций тренеров по стендовой стрельбе //Мир науки. Педагогика и психология. – 2025. – Т. 13. – №. 1. – С. 96.