DIREKTIV MULOQOTDA “YUZ”NI BOSHQARISH: INGLIZ VA O‘ZBEK TILIDAGI ILTIMOS VA BUYRUQLARNING QIYOSIY PRAGMATIK TADQIQI
Kalit so‘zlar:
yuzni boshqarish, ko'rsatma nutq harakatlari, xushmuomalalik strategiyalari, madaniyatlararo pragmatika, ingliz va o'zbek tillari.Annotatsiya
Tadqiqot ingliz va o'zbek tillaridagi so'rov va buyruqlarni taqqoslash va o'rganish orqali muloqotda xushmuomalalik strategiyalarining pragmatik va qiyosiy, shuningdek, madaniyatlararo jihatlarini o'rganadi, madaniy normalar ijtimoiylashuv paytida ohang va strategiyani tanlashga qanday ta'sir qilishini ta'kidlaydi. Braun va Levinson (1987) nomli olimlarning xushmuomalalik nazariyasi va Searle (1979) ning nutq harakatlariga asoslanib, tadqiqotda sinfdagi nutq, tengdoshlar bilan muloqot va oilaviy munosabatlardan iborat 120 ta tabiiy talaffuz (60 ta ingliz va 60 ta o'zbek) tahlil qilindi. Tadqiqotning yakuniy natijalari shuni ko'rsatadiki, ko'rsatmalarning strategik kombinatsiyasidagi tizimli madaniyatlararo o'zgarishlar va ko'plab farqlar. Misol tariqasida, ingliz tilida so'zlashuvchilar asosan ierarxik assimetriya va ijtimoiy ehtiyotkorlikni o'z ichiga olgan an'anaviy kontekstlarga asoslangan bilvosita shakllar va salbiy xushmuomalalik strategiyalarini qo'llaydilar. Natijada, o'zbeklar ko'proq to'g'ridan-to'g'ri tuzilmalarni, masalan, imperativlarni qo'llaydilar, ular birdamlik, birlik va madaniy-munosabatlar yaqinligini anglatuvchi ijobiy xushmuomalalik iboralarini qo'shish orqali kontekstual ravishda kuchaytiriladi. O'tkazilgan yana bir tadqiqot shuni ko'rsatadiki, shoshilinchlik, ijtimoiy mavqe va shaxslar orasidagi masofa, eng muhimi, majburlash darajasi sur'at va vaziyatga qarab xushmuomalalik strategiyasini tanlashga chuqur ta'sir ko'rsatadi. Bundan tashqari, so'nggi topilmalarga qo'shimcha ravishda, xushmuomalalikdan foydalanish tinglovchining so'rov yoki buyruqqa rozi bo'lishini yoki unga amal qilishini doimo anglatmaydi, chunki tinglovchi va so'zlovchi o'rtasidagi muvozanatni saqlash kuchli munosabatlarni shakllantirishi ham muhimdir. Tadqiqot ishimda men rolodexni madaniyatlararo pragmatika haqida tushuntirishga harakat qilaman va ELTda pragmatik ko'nikmalarni o'rgatish uchun foydali tushunchalarni taqdim etaman.
Iqtiboslar
1. Levinson, S. C. Pragmatics. Cambridge University Press.1983
2. Searle, J. R. Expression and meaning: Studies in the theory of speech acts. Cambridge University Press.1979.
3. Nkirote, A. The pragmatics of politeness in cross cultural communication. European Journal of Linguistics, 3(3), 27–39. 2024.https://doi.org/10.47941/ejl.2052;
4. Kizi, S. M. K. Pragmatic persuasion in English and Uzbek ads: Speech acts, implicature, cultural adaptation. Universal Teaching and Learning Journal, 1(2), 157–170. https://doi.org/10.35912/utlj.v1i2.3506.2025.
