TARIX TA’LIMIDA TANQIDIY TAFAKKUR TUSHUNCHASINING MAZMUNI VA PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Kalit so‘zlar:
Tanqidiy tafakkur, tarix ta’limi metodikasi, germenevtik aylanma, kognitiv yuklama nazariyasi, manbalarni tahlil qilish, grafik organayzerlar, klaster-integrativ yondashuv, tarixiy ong, VIS (Vertikal integratsiyalashgan tizimlar), pedagogik psixologiya.Annotatsiya
Ushbu fundamental tadqiqot ishi zamonaviy tarix ta’limi paradigmasida markaziy o‘rin tutuvchi "tanqidiy tafakkur" fenomenining ilmiy-nazariy mohiyati, uning pedagogik va psixologik determinatlarini kompleks o‘rganishga bag‘ishlangan. Maqolada tarixiy ongning shakllanish jarayoni shunchaki xronologik ma’lumotlarni o‘zlashtirishdan iborat emasligi, balki u murakkab kognitiv operatsiyalar — manbalarni qiyosiy tahlil qilish (sourcing), tarixiy kontekstuallashtirish va dalillarga asoslangan argumentatsiya qurish ko‘nikmalariga tayanishi ilmiy asoslangan. Tadqiqot davomida O‘zbekiston va xorijiy olimlarning (jumladan, S.Wineburg, D.Willingham, A.Ismailov, T.Swanepoel) nazariy qarashlari sintez qilinib, tarix darslarida "germenevtik aylanma", "kognitiv yuklama nazariyasi" va "vertikal integratsiyalashgan tizimlar" (VIS) modellarini qo‘llashning samaradorligi empirik ma’lumotlar asosida isbotlangan. Xususan, klaster-integrativ yondashuv va interfaol grafik organayzerlarning o‘quvchilar akademik o‘zlashtirishiga hamda ularning ijtimoiy-emotsional intellektiga ta’siri miqdoriy va sifat jihatidan tahlil qilingan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, tanqidiy fikrlashga yo‘naltirilgan ta’lim modeli o‘quvchilarda soxta tarixiy da’volarga nisbatan immunitetni shakllantiradi, milliy o‘zlikni anglashni chuqurlashtiradi va fuqarolik pozitsiyasini mustahkamlaydi.
Iqtiboslar
1. Ismailov A. F. Tarix darslarida o‘quvchilarda mustaqil fikrlashni shakllantirish // O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar. — 2016. — № 4. — B. 34–39.
2. Juraev B., Rakhmonov A. Teaching “History of Uzbekistan” using modern pedagogical approaches // Web of Journals. — 2024. — Vol. 9. — B. 45–50.
3. Willingham D. T. Knowledge to think about // Social Education. — 2019. — Vol. 83, № 5. — P. 269–274.
4. Wineburg S. Why learn history (when it’s already on your phone). — Chicago: University of Chicago Press, 2018.
5. Swanepoel T. C. Critical thinking in history: an educational psychological approach to instruction: dis. … PhD. — Johannesburg: University of Johannesburg, 2020.
6. Nigmatova M. X., Jumayeva M. Ta’lim muassasasi rahbarlarida va o‘qituvchilarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish // In-Academy. — 2023. — Vol. 1, № 2.
7. Yakubov S. et al. Integrative pedagogy and didactic models in teaching history through Islamic education: insights from Uzbekistan // ResearchGate. — 2025.
8. Zakirova N. M. O‘quvchilarda kreativlikni shakllantirish mazmuni va usullari // CyberLeninka. — 2024.
9. Explicitly teaching critical thinking skills in a history course // Statistics & Data Science Department Papers. — Carnegie Mellon University, 2017.
10. Ismailov A. F. Tarix darslarida tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish usullari // Pedagogika va psixologiya (CyberLeninka). — 2025.
11. Socio-critical approach to teaching history and social sciences // PMC Journal of Education. — 2024.
